Yamayka millət vəkili Nekeisha Börçell ilk çıxışını etməyə qalxanda, ölkəsinin parlamentinin Londondakı Vestminster nümunəsini nə qədər yaxından təqlid etdiyini yaxşı anlayırdı.

Britaniyada olduğu kimi, 12 may iclası da parlament üzərində Britaniya monarxının hakimiyyətini simvolizə edən 1.7 metrlik bəzəkli gümüş çubuğun gəlməsi ilə başladı və bu zaman çubuq hökumət və müxalifət arasında masanın üstündə dururdu. İqlimin istisinə baxmayaraq, iclasda spiker mərasim qaydasında paltar geymişdi.

Mədəniyyət, kreativ sənayelər və informasiya üzrə müxalifətin sözçüsü Börçell mikrofona yaxınlaşıb danışmağa başladı. "Hörmətli spiker, mən günorta sonra öz portfelim üzrə ilk sektor çıxışımı etmək üçün dururam..."

Amma spiker Cülyet Holness dərhal onu durdurdu. "Dayan, dayan, dayan! Parlament qaydaları var, və məncə, sən bunu yaxşı bilirsən," dedi Holness, kim həm də Yayamka baş nazirinin həyat yoldaşıdır.

Holness-in istinad etdiyi qayda yalnız ingilis dilinin istifadə edilməsinə icazə verir, yerli yerinə yetirilməyəcəkdi. "Çıxışın zamanı sənə təkrar müdaxilə etməli olsaq, əlavə vaxt verilməyəcək," dedi Holness Börçellə danışarkən parlamentdə etiraz səsləri qalxdı və bəzi şəxslər "qarışıq ingilis" dedilər.

Börçell ölkədə və xaricdə Britaniya kolonializminin davam edən izləri, parlamentdə krala duaların oxunması və "kralın ingiliscəsi" kimi ənənələrin 60 ildən çox müstəqillik əldə etdikdən sonra Yayamka üçün uyğun olub-olmaması barədə geniş müzakirələrə səbəb oldu.

Börçell çıxışını standart ingiliscə davam etdirdi: "Hörmətli spiker, bəlkə də yerli dilimizlə danışmaq cəhdimdən imtina etməliyəm, çünki bu hörmətli məclisin dil qaydaları xatırladıldı mənə," dedi.

"Bəlkə də mədəniyyət barədə çıxışa yerli əhalinin böyük əksəriyyətinin başa düşdüyü dildə qısa danışmaqdan daha uyğun başlanğıc yoxdur – hətta bu dil bəzi ən rəsmi milli məkanlarda, o cümlədən buradakı parlamentdə tam qəbul üçün mübarizə aparır."

Börçell bu həftə "Guardian"a söylədi: "Bu an dil, legitimlik və postkolonial identitetlə bağlı hələ də həll olunmamış gərginlikləri açdı."

O, parlamenti hörmətsiz etmək və ya məclisdə qarışıqlıq yaratmaq niyyətində olmadığını bildirdi. "Parlamentin qaydalarının olmasına qarşı deyiləm. İntizamımızı pozmaq istəyirdim."

"Biz həftənin hər günü parlament başlamazdan əvvəl oxuduğumuz dualara o qədər alışmışıq ki, onların mənasını anlamırıq. İsti Yayamka iqlimində belə perukalar və mərasim paltarlarını hələ də geyinir və bu modelləri qoruyuruq," dedi millət vəkili.

Börçell müdaxiləsinin "anti-Britaniya" və ya "anti-ingilis" olmadığını deyir, daha çox Yayamkanın mədəni özünəinamı ilə bağlı olduğunu vurğuladı.

"Yamaykanın dili Karib dənizindən çıxan ən geniş tanınan mədəni ifadələrdən biridir. Regbi, dansxall, idman və populyar mədəniyyət vasitəsilə dünyanın müxtəlif yerlərində insanların dilimizin ritmi, enerjisi, cəsarəti, yumoru və duyğusal zənginliyini tanıyırlar," dedi o.

Yamayka Təhsil, Gənclər və İnformasiya Nazirliyinin parlament katibi Marlon Morgan bildirdi ki, məsələ yerli dilin dəyərindən xəbər vermək deyil. "Parlamentdə baş verənləri Yayamka dilinə dəyər verilməməsi ilə qarışdırmaq doğru olmaz," dedi o.

Morgan deyir ki, Börçell ingiliscə danışmaq məcburiyyətinin dayandırılması üçün icazə istəyə bilərdi, lakin Yayamka dilinin parlamentdə istifadəsi ilə bağlı daimi dəyişiklik diqqətli və məsləhətləşməyə əsaslanan yolla işlənməlidir.

Kinqston küçələrində bu məsələ ictimai fikri parçaladı. Hüquqşünas Juliette Bleyk "qaydaların hökm sürməsi lazım olduğunu", amma tədbir meneceri Danea Dankli Uels və Yeni Zelandiya parlamentlərində yerli dillərə icazə verildiyini vurğuladı. O, "hər postkolonial cəmiyyətin qarşılaşmalı olduğu sual" kimi "dil kimin dilidir və hansı məkanlarda istifadə oluna bilər" məsələsini qaldırdı.

Yamaykalı ədəbiyyat tədqiqatçısı professor Karolayn Kuoper Börçellin müdaxiləsini dəstəkləyən akademiklərdən biridir. O, cümə günü Yayamka Universitetinin YouTube platformasında Börçell ilə tamamilə Yayamka dilində müsahibə etdi.

"Mən dilimizə Yayamka dili deyirəm. Yayamka patuası, kreolu və ya ləhcəsi deyil. Yayamka! Fransız, İspan, İngilis, Alman dilləri kimi," dedi Kuoper.

"Məncə, problem odur ki, biz Yayamka dilini dil kimi tanımırıq. Əgər tanısaydıq, Yayamka rəsmi iki dillilik olardı," əlavə etdi. O, Yayamka dilinin "ingilis dilinin pozulmuş versiyası olduğu, yəni pis öyrənildiyindən təhrif edildiyi" kimi geniş qəbulun olduğunu bildirdi.

Yamayka Universitetinin Yayamka Dili Bölməsinin koordinatoru doktor Cozef Farkvarson dedi ki, Yayamka "dil kimi bütün xüsusiyyətlərə malikdir" və onun mürəkkəb tarixi var.

Bu dil təkcə "Avropa imperializmi və kolonializmindən" çıxmayıb, həm də digər dillərdən və ləhcələrdən formalaşmışdır.

"Yamayka bir neçə digər kreol dilləri kimi Avropa və Afrika, əsasən Qərbi Afrika arasında koloniya dövründə meydana gəlmişdir," dedi Farkvarson.

Yamayka siyasətçiləri səfərlərində adətən Yayamka dilindən istifadə edir. 2005-ci il dil münasibəti araşdırması göstərmişdir ki, yayamkalılar "Patwa"nı dil kimi tanıyırlar və onu ingilislə birlikdə rəsmi dil elan etməyi istəyirlər.

"Heç kim ingilis dilini aradan qaldırmaq təklif etmir. Sadəcə, əksəriyyətin başa düşdüyü və istifadə etdiyi dildə yeri açmağı istəyirlər," deyə vurğulandı.

Yamayka Universitetinin Təmir Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Sonjah Stenli Niah Yayamka Parlamentində yalnız İngiliscənin istifadəsinin "birbaşa qulluq qalığını" ifadə etdiyini dedi.

O, bildirdi ki, "Afrikalıların qulluq altında olması insanlıq əleyhinə cinayət olub-olmadığını soruşmaq üçün İngiltərə kralına ərizə verəcək bir parlamentdə, həmçinin mədəniyyət nazirliyinin təmir proqramını işlədiyi ölkədə Yayamka dilinə belə mənfi reaksiya göstərilməsi təəccüb doğurur."