ABŞ və İran Cenevrədə ilkin saziş imzalamağa hazırlaşır. Bu sənəd ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsini dayandıracaq, 60 günlük danışıqlar prosesini başlayacaq və Hörmüz boğazı vasitəsilə nəqliyyatın bərpasına yol açacaq.

Pakistan tərəflər arasında sülh danışıqları aparan vasitəçi kimi İsveçrədə imzalanma mərasiminə ev sahibliyi edəcək.

Bununla belə, tərəflər sazişin detalları barədə hələ açıqlama verməyib. Ona görə də İran və ABŞ arasında əsas məsələlərdə hansı razılığın əldə olunduğu ya da məsələlərin danışıqlarda müzakirə edilib-edilməyəcəyi hələ aydın deyil.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranın nüvə proqramının hər son sazişdə yer alacağını bildirib. Lakin ballistik raket proqramından imtina və bölgədə dəstək verdiyi silahlı qrupların fəaliyyətinin dayandırılması kimi əvvəlki tələblərə toxunmayıb.

Tramp cümə axşamı Fransada keçirilən Yeddilər Qrupu (G7) sammitində jurnalistlərə deyib: “Mənim üçün yeganə vacib məsələ İranın nüvə silahına sahib olmamasıdır və bu, aydın bəyan edilir. İran nüvə silahı əldə etmək istəyirsə, ona “qiyamət günü” gələcək”.

Trampın prezidentliyi dövründə Vaşinqton və Tehran arasında münasibətlər kəskin gərginləşib. 2018-ci ilin mayında Tramp İranla 2015-ci il nüvə sazişindən – Ətraflı Hərəkət Planından (JCPOA) çıxaraq münasibətlərdə böhran yaradıb.

Tramp JCPOA-dan çıxmazdan əvvəl onun ABŞ-dəki rəyi 45 faiz civarında idi. Lakin 2026-cı ilin iyununda aparılan sorğuda bu rəqəm 35 faizə düşüb ki, bu da rekord aşağı göstəricidir.

2018-ci ilin mayı: ABŞ JCPOA-dan çıxdı

8 may 2018-ci ildə Tramp seçki kampaniyası vədinə əməl edib ABŞ-ın 2015-ci ildə imzalanan nüvə sazişindən çıxacağını elan edib. JCPOA-nı Avropa İttifaqı, Çin, Fransa, Almaniya, Rusiya və Böyük Britaniya da təsdiq etmişdi.

Saziş İranın Fordov nüvə müəssisəsində uranın zənginləşməsini 3,67 faiz səviyyəsində məhdudlaşdırırdı. Bu göstərici enerji istehsalı üçün kifayət idi, amma nüvə silahı üçün yararlı səviyyə deyildi. İran burada nüvə materialını saxlamağı rədd edib Fordovu nüvə, fizika və texnologiya mərkəzinə çevirməyi qəbul etmişdi. ABŞ və Qərb ölkələri isə sanksiyaları ləğv etmişdi.

Tramp sazişi “dəhşətli razılaşma” adlandırıb, lakin narazılıq səbəbini qeyd etməyib. O deyib ki, saziş düzəldilməsə, ABŞ onun tərəfi olmayacaq.

ABŞ-ın JCPOA-dan çıxması İran tərəfindən qəbuledilməz sayılıb. İran Vaşinqtonu ötürərək digər tərəflərlə danışıqlara davam edib.

2018-ci ilin mayında ABŞ yeni tələblər irəli sürüb. İndiyə kimi İranın nüvə proqramını tam dayandırması, Suriyadan çıxması kimi şərtləri qoyucu kimi sərt sanksiyalar tətbiq edib. O vaxtkı Dövlət katibi Mayk Pompeo İran üçün 12 tələb irəli sürüb. Tehran bunları qəbul etməyib.

2018-ci ilin avqust və noyabrı: ABŞ İrana yeni sanksiyalar tətbiq edib

7 avqustda ABŞ JCPOA çərçivəsində ləğv edilmiş sanksiyaların yerinə yenilərini tətbiq edib və İrana iqtisadi təzyiqi artırıb. Bu sənədlər aviasiya, xalçaçılıq, fıstıq və qızıl məhsullarının ticarətinə yasaq qoyub.

5 noyabrda isə ABŞ İranın əsas neft və bank sektorunu hədəf alan əlavə sanksiyalar tətbiq edib.

2019-cu ilin aprelində: Tramp İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusunu terror təşkilatı elan edib

8 aprel 2019-cu ildə Tramp İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusunu (İİKK) “xarici terror təşkilatı” elan edib. Bu, başqa bir dövlət ordusunu rəsmi olaraq terrorçu kimi tanıyan ilk addım olub.

Addım İİKK-ya qarşı geniş iqtisadi və səyahət sanksiyalarının tətbiqinə səbəb olub. Tehran Vaşinqtonu “terrorizmi dəstəkləyən dövlət” adlandırıb və ABŞ qüvvələrini bölgədə “terrorçu qruplar” kimi qiymətləndirib.

2019-cu ilin mayı: İran JCPOA-dan çıxır

Trampın milli təhlükəsizlik müşaviri Con Bolton ABŞ-ın Yaxın Şərqə aviapərlav qrupunu və bombardmançıları göndərdiyini açıqlayıb. Bir neçə gün sonra İran nüvə sazişindən çıxmaq və uranın zənginləşmə səviyyəsini artırmaq qərarını verib.

Sonrakı aylarda Iran əleyhinə bölgədə bir neçə hücumlar baş verib ki, onların məsuliyyətini İranla əlaqəli Suriya və İraq qrupları üzərinə götürür.

2020-ci ilin yanvarı: Qasım Süleymani öldürülüb

3 yanvarda ABŞ qüvvələri İİKK-nın Qüds Qüvvələrinin komandiri Qasım Süleymanini Bağdad hava zərbəsində qətlə yetirib. Ağ Ev bildirib ki, bu addım ABŞ-ın İranın mümkün hücumlarından qorunması məqsədi daşıyıb.

Tramp 9 yanvarda Süleymaninin öldürülməsini “onlar səfirliyimizi partlatmağa çalışırdılar” sözləri ilə qiymətləndirib.

İran buna cavab olaraq İraqdakı ABŞ hərbi bazalarına raket zərbələri endirib. Nəticədə 100-dən çox ABŞ əsgəri beyin travması alıb.

2020-ci ilin martında isə İraqda ABŞ-ın koalisiyasına aid hərbi baza raket atəşinə məruz qalıb, 3 əsgər həlak olub. ABŞ İranla bağlı əlavə sanksiyalar tətbiq edib.