Muhammet Tarhan 11 may 2026•Yenilənmə: 11 may 2026

Qlobal böhranların əsas səbəbləri və müstəmləkəçilik irsinin müzakirə olunduğu Atatürk Mədəniyyət Mərkəzində (AKM) keçirilən "Dünya Dekolonizasiya Forumu" çərçivəsində "Ali Təhsildə Bilik İstehsalı və Yayılması" sessiyası təşkil olunub.

Notre Dame Universitetində İslam Araşdırmaları professoru Ebrahim Moosa burada etdiyi çıxışda mədrəsə təhsilinin biliklə insanı bir-birindən ayırmadığını bildirib.

Cənubi Asiyada aldığı ənənəvi mədrəsə təhsilinin əxlaqi formasiyaya böyük əhəmiyyət verdiyini deyən Moosa, bu təhsilin Cənubi Afrikadakı aparteid əleyhinə siyasi mübarizəsində ona əhəmiyyətli töhfələr verdiyini ifadə edib.

Moosa, müasir universitetlərin bilik istehsalında fərqli bir məntiq ilə hərəkət etdiyini vurğulayaraq, "Universitetdə bilik, formalaşdırıcı ölçüsünü və ən əsası, etik məsuliyyətini itirir," deyib.

Qərb mərkəzli epistemologiyanı tənqid edən Moosa, "Qərb bilik sistemi sadəcə özünü tərifləməkdən ibarət deyil. Əsas qrammatikası müharibə və rəqabət, reabilitasiyadan daha çox məhv etmə üzərində qurulub," dəyərləndirmələrini aparıb.

Ottawa Universitetində Beynəlxalq İnkişaf və Qlobal Tədqiqatlar professoru Nadia Abu-Zahra da ali təhsildə əsas qəbul edilən "məzmun, dərs tədrisi, imtahan və qiymət" sisteminin müstəmləkə dövründə tələbələri nəzarətdə saxlamaq məqsədilə hazırlandığını dilə gətirib.

Universitetlərdəki iyerarxik strukturun sorğulanmalı olduğunu qeyd edən Abu-Zahra, "Bu, bir-birimizdən əlaqələr vasitəsilə öyrənmənin ilk addımıdır," şərhini edib.

Abu-Zahra, təhsilin yalnız oxuma, yazma və danışma bacarıqları ilə məhdudlaşdırılmaması lazım olduğunu bildirərək, layihəyə əsaslanan və kollektiv öyrənmə modellərinin genişləndirilməsinə çağırış edib.

"Dekolonizasiya, nəticədə hər kəsin aid olduğunu bilməsini təmin etməklə bağlıdır," deyən Abu-Zahra, universitetlərdə daha bərabərhüquqlu bir güc strukturunun qurulmasının mümkün olduğuna işarə edib.

Akademiyada müstəmləkəçilik irsi və Fələstin

İbn Haldun Universiteti İnsan və Cəmiyyət Elmləri Fakültəsi müəllimi, professor doktor Halil Berktay isə Türkiyədəki tarix təhsilinin müstəmləkə sonrası deyil, uzun bir imperiya ənənəsinin davamı olaraq ibtidai, orta məktəb və universitet tarix bölümlərində tədris olunan 19-cu əsr tipli milli tarix olduğunu bildirib.

Osmanlı Dövlətinin heç vaxt klassik mənada müstəmləkə olmadığını dilə gətirən Berktay, Tanzimat dövründəki hərbi, bürokratik və təhsil islahatlarının da yalnız Qərb modernliyinə çatma cəhdi ilə əlaqəli olmadığına toxunub.

Kolumbiya Universitetində Müasir Ərəb Siyasəti və İntellektual Tarixi professoru Joseph Massad da ABŞ universitetlərində akademik azadlıq anlayışının xüsusilə Fələstin məsələsində təzyiq altında olduğu şərhini edib.

Massad, 1980-ci illərdən etibarən akademik işlərin fələstinlilərin 1948-ci ildə yaşadıqlarına dair hekayələri təsdiqlədiyinə diqqət çəkərək, "Fələstinlilər haqqında, İsrailin onlara yaşatdığı və yaşatmağa davam etdiyi şeylər haqqında böyük bir bilik yığını var," deyib.

Massad, "11 sentyabr hadisələrindən sonra İsrail tərəfdarı düşərgə və ABŞ-dakı İsrail tərəfdarı lobbi, akademiyanın əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdiyini və fələstinlilər ilə israillilər haqqındakı akademik biliklə media bilgisi arasında böyük bir uçurumun yarandığını fərq etdi," fikrini paylaşıb.