BMT-nin məlumatına görə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin çoxu ötən il təhsilə borcun qaytarılmasından daha az vəsait xərcləyib. Eyni zamanda, qlobal təhsil yardımlarının 30 faizə qədər azalacağı proqnozlaşdırılır.

BMT-nin mədəniyyət və təhsil agentliyi Unesco-nun araşdırmasına görə, 2025-ci ildə 113 inkişaf etməkdə olan ölkə təhsildən daha çox xarici borcun ödənilməsinə vəsait ayıracaq. Sub-Sahara Afrikada ölkələr təhsilə nisbətən borclara 3,6 dəfə çox sərmayə qoyur.

Agentlik xəbərdarlıq edib ki, maliyyə kəsintiləri vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Aşağı və orta aşağı gəlirli ölkələr 2023-cü ildə aldıkları təhsil yardımlarının 21 faizini itirib. Bu göstəricinin 2027-ci ilə qədər 30 faizə çatacağı gözlənilir. Əfqanıstan, Mali, Niger və Liberiya daxil olmaqla bəzi ölkələr son üç ildə 40 faizdən çox itki yaşayıb.

Unesco-nun təhsil şöbəsinin rəhbəri Min Jeong Kim bildirib: “Hazırkı yanaşmalar ölkələri qənaət rejimində, investisiyanın azalmasında və inkişafın dayanmasında saxlayır.

“Bu, iqtisadi artıma mənfi təsir edir, daxili gəlirlərin toplanmasını zəiflədir və nəticədə borcun idarə olunma qabiliyyətini azaldır.”

Ən çox borcu olan 18 ölkə təhsilə sərf etdikləri vəsaitin beş misli qədər borc qaytarmağa ayırıb. Şri Lanka üçün bu göstərici 16 misli olub.

Böyük Britaniyada yerləşən kampaniya qrupu Debt Justice-a görə, az gəlirli ölkələrin borc ödəmələri ötən il son 35 ilin ən yüksək həddinə çatıb. 56 ölkə gəlirlərinin demək olar beşdə birini kredit ödənişlərinə yönəldib.

Debt Justice təşkilatının siyasət direktoru Tim Cons deyib: “Pandemiya, enerji qiymətləri və faiz dərəcələrinin artması, habelə iqlim fəlakətləri ölkələrin borc ödənişinin kəskin artmasına səbəb olub.

“Ən çox təsirlənmiş ölkələrdə bu, səhiyyə və təhsil kimi əsas sahələrdə xərclərin azaldılmasına gətirib çıxarır.”

Bu durum ABŞ və Avropanın yardım kəsintiləri ilə daha da ağırlaşıb. Son məlumata görə, 2024-cü ildə təhsilə ayrılan vəsait 600 milyon dollar azalıb və 2025-ci ildə daha da azalması gözlənilir.

Yardım kəsintiləri və dövlət büdcəsinin borcun ödənilməsinə yönəldilməsi təhsil sisteminin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərib. Məktəblər kifayət qədər vəsait almır, müəllimlərin maaşı gecikir.

Uzun müddətdə zəifləmiş təhsil sistemləri borclu ölkələrin iqtisadiyyatlarını inkişaf etdirib, gələcəkdə borc yükü ilə daha yaxşı mübarizə aparmaq qabiliyyətinə zərər verə bilər.

Unesco deyir ki, borc azadlığı strukturunda dəyişiklik edilməli, qısa müddətli azadlıqdan uzunmüddətli razılaşmalara keçilməlidir ki, ölkələr sosial xidmətləri maliyyələşdirməyə davam edə bilsinlər.

Tim Cons əlavə edib ki, borc azadlığı prosesində önəmli məqamlardan biri Britaniya və ABŞ-da yerləşən özəl kreditorların daha çox qazanc üçün razılaşmaları bloklama imkanlarının aradan qaldırılmasıdır. Onlar son vaxtlar Efiopiya ilə belə addım atıblar.

“Böyük Britaniya 2027-ci ildə G20-nin sədri kimi borc azadlığında əsas dəyişikliklər etməlidir. Buraya daha çox borcun bağışlanması və prosesi sürətləndirmək daxildir,” o vurğulayıb. “Prosesi İngilis qanunlarına inteqrasiya etmək lazımdır ki, özəl kreditorlar borc azadlığını poza bilməsinlər.”