Çinlə süni intellektin üstünlüyü uğrunda yarışda ABŞ ən qabaqcıl yarımkeçiricilərə çıxışda üstünlüyə malikdir.

Süni intellekt çipləri ilə işləyən böyük məlumat mərkəzlərinin enerji təminatında isə Çin aydın üstünlük sahibidir.

Məlumat mərkəzləri, yəni süni intellekt modellərini təlim və işə salmaq üçün lazım olan geniş hesablama obyektləri, böyük miqdarda enerji istifadə edir.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinə görə, adi məlumat mərkəzi 100 min ev qədər elektrik sərf edə bilər, növbəti nəsil “hiperskala” obyektlər isə iki milyon ev üçün elektrik istehlakına bərabər enerji istifadə edir.

Çinin ucuz və bol elektrik enerjisinə çıxışı onu belə böyük tələbatları qarşılamaq üçün əlverişli vəziyyətə gətirir.

Çin artıq ABŞ-dan iki dəfə çox elektrik istehsal edir və dövlət tərəfindən idarə olunan enerji şəbəkəsinə qoyulan güclü investisiyalar sayəsində bu fərqin daha da artması gözlənilir.

Araşdırma təminatçısı BloombergNEF bildirir ki, növbəti beş ildə Çin ABŞ-dan altı dəfə çox elektrik istehsal gücü əlavə edəcək.

Bu əlavə gücün çoxu günəş və külək kimi bərpa olunan enerjidən ibarət olacaq.

Yalnız 2025-ci ildə Çin külək və günəş enerjisi tutumunu 430 qiqavatt artıraraq həmin ildə qlobal bərpa olunan enerji artırımlarının yarısından çoxunu reallaşdırıb.

Çinin süni intellekt strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri məlumat mərkəzlərini sürətlə genişlənən bərpa olunan enerji sektoruna bağlamaqdır.

“Şərq məlumatları, Qərb hesablama” təşəbbüsü çərçivəsində Çin hökuməti yeni məlumat mərkəzlərinin inşasını ölkənin az əhalili daxili bölgələrinə yönəldir; burada torpaq və bərpa olunan enerji resursları şərq sahillə müqayisədə daha çoxdur.

Bu ayın əvvəllərində Pekin məlumat mərkəzinə birbaşa enerji verən ölkənin ilk “böyük miqyaslı” bərpa olunan enerji layihəsinin işə başladığını elan edib.

Şimali-Qərb Ningxia bölgəsindəki 500 meqavatlıq külək və günəş layihəsi, China Datang şirkətinin idarə etdiyi bulud məlumat mərkəzinə “sədaqətli ötürmə xətti” vasitəsilə enerji təmin edəcək, dövlət müəssisələrinə nəzarət edən Çin orqanı 12 may tarixli bəyanatında bildirib.

“Uzun müddətdə, ucuz, sabit və aşağı karbonlu elektrik enerjisi təmin edən ölkə süni intellekt infrastrukturunda böyük üstünlük qazanacaq,” - Renmin Universitetinin süni intellekt və enerji siyasəti üzrə doktorantı Qiyang Şiong Al Jazeera-ya bildirib.

“Çin günəş, külək və ultra-yüksək gərginlik ötürməsində qlobal liderdir,” deyə Şiong əlavə edib.

“Bu, ona qərbdəki məlumat mərkəzləri qruplarına nisbətən ucuz və təmiz elektriklə təmin etmək üstünlüyü verir.”

Fərq azalır

Hal-hazırda ABŞ ən geniş məlumat mərkəzi infrastrukturuna sahib olsa da, aradakı fərq azalır.

Stenford Universitetinin Süni İntellekt İndeksinə görə, 2025-ci ildə ABŞ-da təxminən 5,427 məlumat mərkəzi mövcud olub, Çin isə 449 məlumat mərkəzinə malikdir.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2024-cü ildə məlumat mərkəzləri tərəfindən sərf olunan 415 teravat-saat enerjinin 45 faizi ABŞ, ardınca Çin və Avropa müvafiq olaraq 25 və 15 faiz təşkil edib.

Yalnız 2026-cı ildə Silikon Vadisinin Amazon, Microsoft, Meta və Alphabet şirkətləri Morgan Stanley-nin proqnozuna görə məlumat mərkəzləri və süni intellekt sahəsinə 630 milyard dollar xərcləyəcək, bu isə Çin texnologiya nəhəngləri Alibaba, Tencent və ByteDance-dən daha çoxdur.

Amma Çin məlumat mərkəzlərini sürətlə inşa etdiyindən – Çin İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Akademiyasının məlumatına görə, məlumat mərkəzi rəflərinin sayı 2016-dan 2023-cü ilədək illik 30 faiz artıb – supergüclər arasındakı fərq tez azalır.

ABŞ-ın Tayvan Yarımkeçirici İstehsal Şirkəti (TSMC) tərəfindən hazırlanan yüksək səviyyəli Nvidia çiplərinə ixrac nəzarətlərinə cavab olaraq Çin yerli texnologiya şirkətləri Huawei üçün çipləri yarı dövlətə məxsus Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC) şirkətindən almağa başlayıb.

Rystad Energy-nin analizinə görə, 2030-cu ildə Çin məlumat mərkəzi gücü cari səviyyəsinin təxminən iki qatına çataraq 60 qiqavatt təşkil edəcək və bu ölkənin ümumi elektrik tələbatının 2,3 faizini təşkil edəcək.

Capital Economics şirkətinin Çin üzrə baş iqtisadçısı Leah Fahy Al Jazeera-ya deyib ki, “Çinin çox böyük istehsal bazası və daha az sərt tənzimləyici mühiti, məlumat mərkəzləri və enerji infrastrukturunun ABŞ-dan daha sürətlə inşasını mümkün edir.”

Fahy bildirib ki, “Modulyar Huawei məlumat mərkəzləri altı aydan sonra istifadəyə verilə bilir, ABŞ-dakılar isə ən azı bir il vaxt tutur.”

Enerji şəbəkələrində gərginlik

ABŞ-da süni intellekt tətbiqinin enerji məhdudiyyətlərinə rast gəldiyinə dair əlamətlər var.

Enerji məsləhətçisi Wood Mackenzie bildirib ki, ABŞ enerji şəbəkəsindəki məhdudiyyətlər 2025-ci ilin sonunda məlumat mərkəzi layihələrinin üç ay ərzində yarıbayarı azalmasına səbəb olub.

Bu texniki çətinliklərə ABŞ-da bəzi icmaların məlumat mərkəzlərinə etirazları da əlavə olunur; bu etirazlar qismən obyektlərin yerli enerji şəbəkələrinə yaratdığı təzyiqdən yaranır. Çində isə dövlətə qarşı sərt məhdudiyyətlər olduğundan belə etirazlar yoxdur.

Süni intellekt təhlükəsizliyi şirkəti 10a Labs-ın Data Center Watch layihəsinin məlumatına görə, 2024-cü ilin mayından 2025-ci ilin iyununa qədər ABŞ-da ən azı 36 məlumat mərkəzi bloklanıb və ya işləməyib.

Tesla-nın İlon Mask, Nvidia-nın Censen Huang və OpenAI-nin Sem Altman da daxil olmaqla ABŞ texnologiya liderləri enerji sahəsində Çin üstünlüyünü etiraf ediblər.

Mask yanvar ayında Dünya İqtisadi Forumunda müsahibəsində deyib: “Süni intellektin tətbiqində əsas məhdudiyyət elektrik enerjisidir.

Çox yaxın vaxtda, bəlkə bu ilin sonunda, biz işlədə biləcəyimizdən daha çox çip istehsal edəcəyik – Çin istisna olmaqla. Çinin elektrik enerjisi artımı misilsizdir.”

IMD Business School-un Lozanna şəhərində gələcəyə hazırlıq mərkəzinin direktoru Havard Yu Al Jazeera-ya bildirib ki, süni intellekti inkişaf etdirmək artıq “çip problemi qədər elektrik problemi”dir.

Yu deyib: “Bu dövrün qalibləri silikon, enerji müqavilələri və soyutma suyu kimi resurslara sahib olacaq və Çin strategiyasını nəzarət etdiyi bu əsas sahələr üzərində qurub.”

Çinin enerji üstünlüklərinin də öz məhdudiyyətləri var.

Pekin süni intellekt planlarını qərbdəki uzaq bölgələrin külək və günəş resursları ilə birləşdirməyə çalışsa da, əksər məlumat mərkəzləri hələ də Pekin, Tianjin, Şanxay, Quançjou və Şençjen kimi şərqdə yerləşən böyük şəhərlərdə cəmlənib.

Oksford Enerji Araşdırmaları İnstitutunun baş tədqiqatçısı Anders Hove Al Jazeera-ya deyib ki, “bu yerlər də enerji təminatında çətinliklərlə üzləşir və yeni məlumat mərkəzlərinə məhdudiyyətlər tətbiq olunub.”

Hove əlavə edib ki, Çin enerji şəbəkəsi bölgələr arasında enerjinin sərbəst axışını məhdudlaşdıran, yüksək səviyyədə parçalanmışdır.

“Çinin enerji sistemi əsasən əyalət səviyyəsində təşkil olunur və idarə edilir, ötürmə koridorları isə əsasən tək istiqamətli enerji axını funksiyasını daşıyır,” deyə o qeyd edib.

“Mərkəzi hökumət regional topdansatış bazarları və daha detallı ticarət intervallarını təsis etmək istəyir, lakin bu proses yavaş gedir,” əlavə edib.

Keyfiyyətə nəzarət

Brookings İnstitutunun Çin texnologiyası və sənaye siyasəti üzrə tədqiqatçısı Kayl Çan bildirib ki, Çin məlumat mərkəzi layihələrini sürətlə genişləndirərkən keyfiyyət problemləri meydana çıxır.

“Onlar fərqli avadanlıq sistemlərini birləşdirən heterogen çip qrupları yaratmağa çalışırlar. Bu isə süni intellekt yüklərinin işlədilməsini çətinləşdirir,” deyə Çan Al Jazeera-ya bildirib.

“Bəzi Çin məlumat mərkəzlərinin tikinti keyfiyyətində, xüsusilə mürəkkəb layihələrdə kifayət qədər təcrübəsi olmayan inkişaf etdiricilər tərəfindən problemlər yaşanıb,” deyə o əlavə edib.

IMD Business School-dan Havard Yu qeyd edib ki, Çin hələ də məlumat mərkəzi gücü ilə onun istifadəsi arasındakı fərqi azaldır.

“Pekinin qiymətləndirmələri bunu 20-30 faiz aralığında göstərir, hətta SMIC rəhbəri bildirib ki, yeni güc boşda qala bilər,” Yu deyib.

“Yarışı belə qiymətləndirmək olar: ABŞ çiplərə malikdir, amma enerji çatışmazlığı yaşayır, Çin isə enerji sahiblidir, amma çiplərdə əskiklik var. Hər iki tərəf öz məhdudiyyətini yoxlamaq üçün çalışır.”