ABŞ prezidenti Donald Tramp İranla müharibəni sona çatdırmaq üçün "böyük razılaşma" adlandırdığı müqaviləni açıqlayıb. Tehran və Vaşinqtondakı rəsmilər razılaşmanın detalları ilə bağlı məlumat verib. 100 gündən çox davam edən münaqişə araşdırılır.

Pakistanın baş naziri Şahbaz Şərif razılaşmanın imzalanma mərasiminin cümə günü İsveçrədə keçiriləcəyini deyib.

İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası açıqlayıb ki, razılaşma Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılmasını nəzərdə tutur. Həmçinin, Livanın təxminən beşdə bir hissəsi hal-hazırda İsrailin nəzarətindədir.

Şura bildirir: "Əldə edilən razılaşmalara əsasən, bu gecədən etibarən, o cümlədən Livan cəbhəsində müharibə və hərbi əməliyyatlar dərhal və daimi olaraq sona çatacaq, əlavə olaraq İranın dəniz blokadası dərhal və tam şəkildə götürüləcək".

İranın hüquq və beynəlxalq məsələlər üzrə xarici işlər nazirinin müavini Kazem Qaribabadi deyib ki, yekun razılaşma üçün danışıqlar 60 gün davam edəcək.

Tramp isə bildirib ki, İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu bu razılaşmaya görə ABŞ-a minnətdar olmalıdır. Prezident, ABŞ mediasına deyib ki, İsrailin Beyrutun cənubuna etdiyi zərbələr razılaşmanın demək olar ki, pozulmasına səbəb olub.

Maliyyə bazarları razılaşmanı müsbət qarşılayıb. Tramp Hürmüz Boğazının bağlanması səbəbindən yolda qalan gəmilərə "mühərrikləri işə salmağı" tövsiyə edib və su yolunun fəaliyyətinin bərpası gözlənilir.

Lakin Tramp sosial şəbəkədə yazıb ki, boğazın açılması ilkin mərhələdə "mina təmizləmə məqsədilə" olacaq, ümumi daşımalar dərhal baş verməyəcək.

Analitiklər razılaşmanın zorakılığı azaltmağa, nəqliyyat yollarını açmağa və əlavə danışıqlar üçün imkan yaratmağa xidmət edəcəyini bildirirlər. Lakin İsrailin razılaşmaya əməl edib-etməyəcəyi, İranın nüvə proqramı, sanksiyaların qaldırılması, Hürmüz Boğazının gələcəyi və İranın regional müttəfiqləri, o cümlədən Hizbullahla bağlı məsələlər hələ açıq qalır.

İsrail razılaşmaya qoşulacaqmı?

Bu suala hələ aydın cavab yoxdur.

Ağ Ev hələ yayımlanmamış 14 maddəlik razılaşma memorandumunu ictimaiyyətə təqdim etməyib. İranın Mehr xəbər agentliyinin təqdim etdiyi məqamlar isə müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.

İran razılaşmanın İsrailin Livandakı atəşkəsi dayandırmasını nəzərdə tutduğunu bildirib. Amma İsrailin Livanın geniş hissəsindən tam çıxıb-çıxmayacağı məlum deyil.

Bu ilin martından indiyə İsrailin Livana hücumlarında 3 mindən çox adam həlak olub, bir milyondan artıq insan isə məcburi köçkünə çevrilib.

İsrailin müdafiə naziri İsrail Kats deyib: "Baş nazir Binyamin Netanyahu və mən aydın siyasət həyata keçiririk. Ordu Livan, Suriya və Qəzzadakı təhlükəsizlik zonalarında məhdudiyyətsiz qalacaq və sərhəd ilə İsrail icmalarını cihadçılardan qoruyacaq".

Bəzi analitiklər İsrailin bazar günü Beyrutun cənubuna etdiyi hücumu razılaşma qüvvəyə minmədən öncə mövqelərini gücləndirmək cəhdi kimi dəyərləndirir. Onlar vurğulayır ki, İran dəstəklədiyi Hizbullah tərəfindən Livanadan edilən hücumlara cavab olaraq İsrail Beyruta zərbə endirməyi planlaşdırırdı. İran rəsmiləri isə hücumu mənfi addım hesab edir, bunun danışıqları sürətləndirdiyini və Tehranın cavab verməməsi müqabilində əlavə güzəştlər qazandığını bildirir.

ABŞ xəbər saytı Axiosun məlumatına görə, Tramp Netanyahunu tənqid edib: "Bibi niyə bu hücumu etdi? Mən çox əsəbləşdim, ona bildirdim. Ağıllı deyil. Ona bunu söylədim." Axios Trampın telefon danışığından belə sitat gətirib: "Bu razılaşmanı sarsıtdı, imzalanmanı bir neçə saat gecikdirdi. İndi imzalanma planlaşdırılır".

İsrailin Haaretz qəzetinin kolumnisti Gideon Levi isə Livanın razılaşmanın ən böyük problemi olacağını vurğulayır.

O, Al Jazeera-ya deyib: "Çox həssasdır. İranlar Livanı razılaşmaya tam bağlayıblar. Amma İsrail hələ də Livandadır və çıxmaq niyyətində deyil. Qoşunlar orada olduğu müddətcə tam atəşkəs olmayacaq."

Levi bazar günü baş verən hücumları "gülünc, uşaq hərbi hücumları" adlandırıb və əlavə edib: "Aydın görünür ki, İsrail bu oyunda uduzub".

İsrailin geniş ictimaiyyəti razılaşmaya necə baxır?

Razılaşma Netanyahuya qarşı evdə olan tənqidləri artırıb. Siyasi rəqiblər bildirir ki, İsrail ABŞ-İsrail müharibəsində əsas məqsədlərinə çata bilməyib.

Levi deyib: "İsraildə bu razılaşma İsrailin və Netanyahu şəxsi məğlubiyyəti kimi qiymətləndirilir."

Onun sözlərinə görə, İran Netanyahu üçün həyat layihəsi olub. İsrail danışıqlardan kənarda saxlanılıb və hadisələrə yan xəttdən təsir etməyə çalışır.

İsrailin mərkəz-sol Demokratlar partiyasının rəhbəri Yair Golan razılaşmanı "illərlə davam edən uğursuzluqların yekunu" adlandırıb və deyib ki, Netanyahu "öz vəzifəsini İsrailin düşmənləri daha güclü olanda bitirir".

Milli təhlükəsizlik üzrə sağçı nazir İtamar Ben-Gvir isə bildirib ki, İsrail razılaşmanın tərəfi deyil və bu razılaşma təhlükəsizliyi təmin etmir. O, deyib ki, İsrail heç bir zəbt etdiyi Livan ərazisindən çıxmamalıdır.

Əvvəlki məlumatlara görə, razılaşmada Hizbullahın silahsızlaşdırılması yoxdur, bu İsrailin əsas strateji hədəflərindən biridir. Həmçinin, Livan münaqişəsi ilə İran arasındakı geniş qarşıdurmanın ayrılması uğurla nəticələnməyib.

İsrail və Livan iyunun 22-də Vaşinqtonda atəşkəs mövzusunda növbəti danışıqları keçirəcək. Lakin İsrail əvvəlki atəşkəsi pozub, Hizbullah isə danışıqlara daxil edilməyib.

İsrailin digər məqsədi olan İran hökumətinin devrilməsi də reallaşmayıb.

İranın nüvə proqramına nə olacaq?

İranın Mehr xəbər agentliyinə görə, 14 maddədən ibarət layihədə nüvə məsələlərinin 60 gün ərzində yekun həlli nəzərdə tutulur. Tramp The New York Times-a deyib ki, yekun razılaşma İranın uranı "hərbi məqsədlər üçün istifadə edilməyəcək" səviyyədə zənginləşdirməsini məhdudlaşdıracaq.

Tramp deyib: "İran uranı hərbi məqsədlərdən başqa məqsədlərlə zənginləşdirə biləcək, həmişəlik".

Enerji üçün uran 3-5 faiz zənginləşdirilməlidir, silah dərəcəsi isə 90 faizdir. İrana məxsus 60 faiz zənginləşdirilmiş təxminən 440 kiloqram uran olduğu güman edilir. Bu səviyyədən 90 faizə çatmaq daha sürətli olur. Bu məsələnin həlli İran və ABŞ arasında əsas mübahisə mövzusudur.

ABŞ prezidenti xəbərdarlıq edib ki, nüvə sahəsində razılıq əldə olunmasa, hərbi əməliyyatlar yenidən başlaya bilər.

İran ballistik raket proqramı və regional müttəfiqlər necə olacaq?

Ən böyük suallardan biri ballistik raket proqramı və İranın regional müttəfiqləri ilə bağlıdır.

Mart ayında Time jurnalına müsahibədə Tramp deyib ki, məqsədlərdən biri ballistik raket proqramının məhv edilməsidir.

Fevralın 28-də ABŞ-İsrail müharibəni elan edəndə Tramp bildirib ki, ABŞ "onların raketlərini məhv edəcək və sənayeni yerlə yeksan edəcək".

Tramp İranın raket proqramını, dəniz qüvvələrini və "terrorçu müttəfiqlərini" vuracağına dəfələrlə toxunub.

Müharibə zamanı ABŞ İrandan Livandakı Hizbullah, Qəzzadakı Həmas, Yəməndə Husilər və İraq, Suriyada digər silahlı qruplara dəstəyin dayandırılmasını tələb edib.

Lakin Mehr agentliyinin məlumatına görə, raket proqramı və müttəfiqlərə dəstək məsələsi danışıqlardan çıxarılıb.

Bu Vaşinqton üçün böyük güzəşt hesab olunur. Hizbullah, Husilər və İraqdakı müttəfiq qruplar hələ də fəaliyyət göstərir. Razılaşmada onların dağıdılması ilə bağlı heç bir göstərici yoxdur.

Hürmüz Boğazında vəziyyət necə olacaq?

Hürmüz Boğazı razılaşmanın əsas mövzusudur. Müharibədən əvvəl qlobal neft və mayeləşdirilmiş qaz tədarükünün təxminən beşdə biri buradan keçirirdi. Boğazın açılması Trampın əsas prioritetidir.

Tramp sosial şəbəkədə yazıb: "Hamıya təbriklər! Mən Hürmüz Boğazının ödənişsiz açılmasına icazə verirəm və ABŞ-dakı dəniz blokadasını dərhal aradan qaldırırıq".

İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası əlavə edib ki, blokada dərhal qaldırılacaq. Bu blokada İranın ticarətini və neft satışından gəlirlərini məhdudlaşdırmaq üçün tətbiq edilmişdi.

Mehr agentliyinə görə, layihə Hürmüz Boğazının açılması, blokadanın 30 gün ərzində götürülməsi və ABŞ qoşunlarının İrana yaxın ərazilərdən çıxmasını nəzərdə tutur.

Tramp əlavə edib ki, boğazın açılması ilkin mərhələdə “mina təmizləmə” məqsədi daşıyacaq, ticarət nəqliyyatı üçün vaxt hələ bəlli deyil.

Tufts Universitetinin Fletcher Məktəbində dənizçilik üzrə praktik professor Rokford Vayts bildirib ki, ilk növbədə müştərək nəqliyyat yollarında minaların təmizlənməsi prioritet olacaq.

O deyib: "Gəmiçilik sənayesi gedişata güvənməlidir. Gəmilər əvvəlcə az sayda hərəkət edəcək, sonra say artacaq."

Ən yaxşı ssenaridə belə Vayts vurğulayıb ki, göndərmələr normala bir neçə ay ərzində qayıda bilər. "Bu, uzunmüddətli fasilədir. Gəmiçilik sənayesi ilkin olaraq tam gücünü nümayiş etdirməyə tələsməyəcək."

Nəqliyyat müharibədən əvvəlki kimi sərbəst olub-olmayacağı sual altındadır. İran keçmişdə boğazdan keçən gəmilərdən haqq almağı müzakirə edib. Beynəlxalq hüquq təbii boğazlarda keçidə haqq tələb etməyi qadağan edir, lakin ərazi sularından keçən dövlətlər xidmət haqqı ala bilər.

Fars xəbər agentliyi Tehranın razılaşma üzrə son danışıqlarda Hürmüzdə dəniz xidmət haqqının əlavə olunduğunu xəbər verib. Agentlik “mənbəyə” istinadla bildirib: "Dəniz xidmətləri termini ABŞ-ın İrana ödəniş tələb etməsini ifadə edir".

İrana tətbiq olunan sanksiyalar aradan qalxacaqmı?

Hələlik dərhal deyil.

Sanksiyaların götürülməsi növbəti danışıqlar mərhələsində əhəmiyyətli yer tutacaq. Mehr agentliyinə görə, layihədə İranın neft ixracına məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması nəzərdə tutulur. Lakin bank sektorunu da əhatə edən geniş maliyyə sanksiyalarının azalacağı hələ məlum deyil.

Tramp The New York Times-a bildirib ki, İran hakimiyyəti ölkədə etirazları zorakılıqla yatırarsa, tam sanksiyaların qaldırılması gecikə bilər. Mehr-ə görə, belə şərt layihədə yoxdur.

Avropa ölkələri sanksiyaların qaldırılmasına hazır olduqlarını bildiriblər, lakin bu, İranın nüvə proqramındakı irəliləyişdən asılıdır. Fransa, Almaniya, İtaliya və Böyük Britaniya liderləri birgə bəyanatında deyib: "İran heç vaxt nüvə silahı əldə etməməlidir. Biz bu məqsədlə ABŞ, İran və BMT-nin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi ilə işləməyə hazırıq."

İranın dondurulmuş aktivləri barədə nə məlumdur?

Razılaşmada İranın dondurulmuş aktivlərinin buraxılması mübahisəli məsələlərdən biridir. İran bu vəsaitlərin ölkənin bərpası üçün vacib olduğunu vurğulayıb.

Mehr xəbər agentliyi bildirib ki, layihədə 60 gün ərzində 24 milyard dollar dondurulmuş aktivlərin buraxılması nəzərdə tutulur.

Agentlik əlavə edib ki, yekun danışıqlara aktivlərin yarısı sərbəst buraxıldıqdan və Hürmüzlə bağlı məhdudiyyətlər götürüldükdən sonra başlanacaq.

ABŞ vitse-prezidenti Cey-Di Vens bildirib ki, aktivlər razılaşma imzalanandan sonra dərhal buraxılmayacaq və bunun iqtisadi faydaları İranın öhdəliklərinə əməl etməsindən asılı olacaq.

Reuters xəbər verir ki, BƏƏ məsələnin mərkəzindədir və bu ölkənin İrana bağlı milyardlarla dolları sərbəst buraxması müzakirə olunur. Lakin BƏƏ Xarici İşlər Nazirliyi bunu təkzib edib.

Reuters qeyd edir ki, bu vəsaitlərin BƏƏ-yə aid olub-olmaması və ya oradakı banklarda saxlanılması sual altındadır.

Məlumatlı mənbə Reuters-ə deyib ki, bu razılaşma hər iki tərəfə imiclərini qorumağa imkan verəcək: İran müharibə zədələri üçün kompensasiya alacaq, Vaşinqton isə heç bir ödəniş etmədiyini iddia edə biləcək.

Qlobal iqtisadiyyat üçün nə deməkdir?

Tramp Hürmüz Boğazı vasitəsilə enerji tədarükünün bərpasını dəfələrlə vurğulayıb. O, bazar günü yazıb: “Dünyanın gəmiləri, mühərriklərinizi işə salın. Neft axsın!”

Bazar ertəsi maliyyə bazarları razılaşmaya müsbət reaksiya verib, neft qiymətləri kəskin düşüb.