2014-cü ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ukraynanın Krım yarımadasını ilhaq etməsinin səbəblərini açıqlayarkən, beynəlxalq hüququ pozduğunu bildirərək, NATO qüvvələrinin Krım və Sevastopola gəlməsinə, Qara Dənizdə qüvvə balansının əsaslı şəkildə dəyişməsinə imkan verə bilməyəcəklərini vurğulamışdı.

Hazırda isə Ukraynanın artan hücumları Rusiya üçün Qara Dənizdəki ən böyük ticarət limanı olan Novorossiyskə ciddi zərbə vurub. Son həftələrdə neft və taxıl daşımalarında əhəmiyyətli pozuntular yaranıb. Rusiya donanması artıq bölgədə üstünlüyə malik deyil. Ukrayna dron hücumları səbəbindən Qara Dəniz vasitəsilə yük ixracatı Rusiyanın üçün getdikcə çətinləşir. Logistikanın tam olaraq yenidən qurulması mümkün olmadığından, yalnız qismən təşkilatlandırma mümkündür.

Ekspertlər DW-yə bildiriblər ki, əgər hücumlar bu səviyyədə davam edərsə, Rusiya ixracatçıları və dövlət büdcəsi üçün nəticələr ciddi olacaq.

Novorossiysk – Rusiyanın əsas ixrac mərkəzi

Novorossiysk 19-cu əsrdən bəri Rusiyanın əsas ixrac mərkəzlərindən biridir. Bu liman yük həcmi baxımından Rusiyanın ən böyük limanı olmaqla yanaşı, Avropanın ən iri limanları sırasındadır. Rusiya taxılının təxminən üçdə biri bu liman vasitəsilə ixrac edilir. Liman ölkənin əsas kənd təsərrüfatı regionlarına yaxın yerləşir. Burada həmçinin xam neft, metallər və konteynerləşdirilmiş məhsullar daşınır.

Son vaxtlar Ukraynanın dəniz və aviasiya dron hücumları xüsusən taxıl göndərişlərini ciddi pozub. Kənd təsərrüfatı sahəsində ixtisaslaşmış SovEcon araşdırma və məsləhət şirkətinin rəhbəri Andrei Sisov Telegramda məlumat paylaşaraq, 12 avqustda Rusiyanın ən böyük taxıl ixrac terminallarından biri olan Novorossiysk Çörək Məhsulları Zavodu (NKHP) və Novorossiysk taxıl terminalının fəaliyyətini dayandırdığını bildirib. Bir gün sonra Rusiyanın ən böyük dərin su taxıl terminalı KSK da işini dayandırıb. Taman şəhərindəki iri taxıl terminalı isə iyulun sonunda artıq fəaliyyət göstərmirdi. Daha əvvəl isə Ukrayna Azov dənizindəki sığ suluq limanlarının işini iflic etmişdi.

Hesabatın hazırlanma zamanı Rusiyanın ən kiçik dərin su taxıl terminalı olan Tuapse hələ də işlək vəziyyətdə idi. Sisov deyib: "Bu o deməkdir ki, Azov-Qara Dəniz hövzəsi vasitəsilə demək olar ki, bütün Rusiya taxıl ixracatı bloklanıb."

Neft ixracatına təsiri

Neft ixracatında vəziyyət o qədər də dramatik olmasa da, tam dayanmayıb və tez-tez pozuntular olur. Britaniya xəbər agentliyi Reuters-in məlumatına görə, Qara Dənizdə Rusiyanın əsas neft ixrac terminalı olan Şesxaris terminalı — gündə təxminən 700 min barel xam neft yükü emal edən — 14 avqustda yükləmələri dayandırsa da, iki gün sonra yenidən fəaliyyətə başlayıb.

Londonun enerji və əmtəə qiymətləri üzrə qlobal hesabat agentliyi Argus Media bildirir ki, Rusiya 2026-2027-ci illərdə ixrac üçün 45 milyon metrik ton buğda təmin edə bilər. Lakin taxıl ixracatının 90 faizi Qara Dəniz vasitəsilə həyata keçirildiyindən, mövcud vəziyyət qlobal bazara tədarükü demək olar ki, mümkünsüz edir.

Sisov qeyd edib ki, "bir çox Rusiya istehsalçısı bu mövsümü başa vurmayacaq, xüsusən uzunmüddətli maliyyə vəziyyəti pisləşdikdən sonra."

İxracat dayananda taxıl artıq daxili bazara çıxmalıdır ki, bu da qiymətlərə düşmə təzyiqi yaradır. İxrac bərpa olunsa da, problemlər qalacaq. Avqust ayı ən çox göndərişlərin olduğu dövrdür və bu ay göndərilməyən məhsullar payızda terminalın maksimum gücü ilə işləməsi səbəbindən çatdırılmaqda çətinlik çəkə bilər.

Ukrayna taxıl ixracatının azalması

Azov və Qara Dəniz bölgələrindəki hərbi gərginliyin artması qlobal bazarda da hiss olunacaq. Rusiya dünyada ən böyük buğda ixracatçısıdır.

Ukraynanın taxıl ixracatı da kəskin azalıb, çünki hər iki tərəfdən hücumlar davam edir. Son ayda Rusiya da Ukrayna limanları və ora bağlı gəmilərə hücumlarını artırıb.

Argus Media-dan Xiaoyi Deng DW-yə deyib: "Bu pozuntular Ukraynada və Rusiyada yaxşı buğda məhsullarının dünya bazarına çıxışını bloklayıb. Hər iki tərəf də Baltik limanları (dəmir yolu vasitəsilə) və ya Donau çayı limanları kimi alternativ infrastrukturlardan istifadə etməyə çalışsa da, alternativlər tam əvəz edə bilməz."

Helsinkidəki Enerji və Təmiz Hava Araşdırmaları Mərkəzinin (CREA) məlumatına görə, avqustun ilk iki həftəsində Novorossiysk limanı keçən ilin eyni dövrünə nisbətən 30 faiz az neft yükləyib. Bu azalmaqdan əvvəl iyulun 19-da Ukrayna Xəzər Neft Boru Kəməri Konsorsiumunun dəniz terminalına hücum edib.

Ukrayna donanma olmadan Qara Dənizdə mübarizə aparır

CREA-dan enerji analitiki İsaak Levi bildirir ki, "infrastruktur zədələnməsi yükdaşımaların azalmasının yeganə səbəbi deyil. Gəmilərə edilən hücumlar onların əsas hədəf sayılan limanlara üz tutmasını çətinləşdirib." ABŞ biznes xəbər kanalı Bloomberg-in məlumatına görə, Rus nefti daşıyan güman edilən yunan tankerinə 17 avqustda hücum edilib.

Levi deyib: "Əgər bu məhdudiyyətlər avqust boyunca davam edərsə, Rusiya sadəcə göndərişləri təxirə salmaqla itirilmiş həcmi sonradan əvəz etməkdə çətinlik çəkəcək. Rusiya barelləri başqa istiqamətə yönəldə bilər, amma infrastrukturu yönləndirmək mümkün deyil. Ən real alternativlər Baltik dəniz limanları – Primorsk və Ust-Luga-dır.

Nefti Baltik limanları vasitəsilə yönəltmək nəqliyyat vaxtını və xərclərini Qara Dəniz ixracatı ilə müqayisədə artır, həmçinin mövcud imkanlar Novorossiyskdən olan böyük həcmləri əvəz etməyə yetərli deyil."

Bu məqalə ilkin olaraq rus dilində nəşr olunub.