Toronto, Kanada – 1918-ci ilin avqustunda aldığı sosial haqsızlıqlara etiraz edən on minlərlə insan Yonge küçəsində yürüş edirdi.

Bir çoxları tərəfindən sosial ədalətsizlik kimi qiymətləndirilən bu hadisələrdə yüzlərlə gənc insanlar Yaxınlarda olan yunanlara məxsus əraziləri hədəf götürürdü.

Tarixçi Tomas Qalent bildirir: “O gecə 20-25 min nəfərlik izdiham şəhərdəki demək olar ki, bütün yunan iş yerlərini dağıtdı və ‘Bu gecə yunanları ovlayırıq’ deyə qışqırırdı.”

“Bir restoran o qədər ağır zərər gördü ki, yerli qəzetin müxbiri orada bomba partlayıb kimi vəziyyət ola bilməz dedi.”

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, 1918-ci ildə Toronto şəhərində baş verən bu, “tarixin ən böyük anti-yunan qiyamı” kimi tanınan hadisələr, qorxunc ksenofobiyanın təhlükələrini göstərir.

Partlayış üçün əlverişli şərait

1918-ci ilin avqustunda Toronto isti hava dalğası altında idi və Böyük Müharibə Veteranları Assosiasiyasının milli konqresinə ev sahibliyi etməyə hazırlaşırdı.

Avropadakı döyüşlərdə onlar ağır itkilər verib: çox sayda kanadalı əsgər həlak olmuş və ya yaralanmışdı. Döyüşlər noyabr ayında sona çatmışdı.

Qalent bildirir: “Əsgərlər geri dönəndə hökumətdən kifayət qədər dəstək almadılar, səhiyyə xidməti zəif idi, əlillik təqaüdü verilmirdi. Onlar isti qarşılanmayacaqları ölkəyə qayıtdılar.”

Həmin dövrdə Kanadadakı yunan miqrantların çoxu I Dünya Müharibəsində iştirak etməmişdi, bunun səbəbi hökumətin bu insanların Yunanıstan kralı Konstantin I-ə tərəfli ola biləcəyindən qorxması idi. Qalent deyir ki, az sayda yunan əsgərliyə qəbul olunub, çünki kimlərin qəbul ediləcəyini bilmirdilər.

Geri dönən əsgərlər isə şəhərin həmin hissəsində, yunan icmasının qurulduğu ərazidə yerləşən hərbi xəstəxananın yaxınlığında yaşayırdılar.

1918-ci ildə yunan miqrantlar Toronto əhalisinin bir faizindən azını təşkil etsələr də, şəhərdəki ucuz yeməkxana və restoranların üçdə birinə sahib idilər.

Qalent vurğulayır ki, veteranlar arasında belə bir fikir vardı ki, yunanlar müharibədə az iştirak edib, amma zənginləşiblər. Onlar “təxirə salanlar” kimi qəbul edilirdi və bu, ksenofobiya üçün zəmin yaratdı.

“Gündəlik olaraq veteranlar sağlam, gənc yunan kişilərini görürdülər, kimlər ki, xidmət etməmişdilər. Bu yunanlar təxirə salanların simvoluna çevrildi,”- deyə əlavə edib.

White City Cafe

Baş verən partlayış, White City Cafe adlı yunan restoranında bir hərbi veteranın işçilərə qarşı zorakılıq göstərməsi ilə başladı.

Polis çağırıldı və hadisədə adı keçən Klaud Kluderneyi həbs etdilər. Ancaq ertəsi gün veteranlar arasında Kluderneynin yunanlar tərəfindən döyüldüyü və ya öldürüldüyü barədə şayiələr yayıldı.

Nəticədə restoranın qarşısında toplaşan yüzlərlə insan pərəstişkar Paul Letrosun çağırışlarına baxmayaraq, yunan restoranına hücum etdi.

Tarix Komitəsinin sədri Sandra Gionas deyir: “Onlar ‘Bu gecə ədaləti tapacağıq’ qışqırırdılar. Pəncərələrə daş atmağa başladılar və restoranı dağıtdılar.”

Hadisə həftə sonu ərzində onlarla yunan sahibkarlara məxsus obyektlərin məhv olunmasına səbəb oldu. Maddi zərər müasir qiymətlərlə milyonlarla dollar təşkil edir. Ölüm və ya ciddi xəsarət hadisələri qeydə alınmayıb.

Tarixdən silinmiş hadisə

Bu qiyamlar Kanadada, Yunanıstanda və digər ölkələrdə geniş əks-səda doğurmuşdu.

Qalent bildirir ki, 1918-ci ildə yunan icmasının hadisələrə səbəb olduğu fikri əsas götürülüb və onlar günahlandırılıblar.

“Bəzi rəsmilər, o cümlədən Toronto meri belə demişdi: ’Bəli, əsgərlərin haqlarının bərpası vacibdir. Bəli, yunanlar müharibədə lazımi paylarını verməyiblər’,”- deyə onun araşdırmaları göstərir. “Bu, qurbanı və miqrantı günahlandırmaq idi.”

Qalent vurğulayır ki, qiyamlardan sonra diqqət sürətlə digər məsələlərə yönəldi: xüsusilə WWI sonrası Kanadadakı solçu əmək hərəkatlarının yüksəlişi və 1919-cu ilin ən böyük işçi tətili olan Winnipeg General Strike.

Yunan icması isə hadisələri unudub yenidən qurmağa çalışaraq öz daxilində səsini kəsdi. Assimilyasiya məqsədilə bu faciə tarixdən silinməyə başladı.

Bu olayların geniş tanınması 2000-ci illərin əvvəllərində Tomas Qalentin “Toronto'da 1918-ci il anti-yunan qiyamı” adlı kitabı və 2009-cu ildə yayımlanan sənədli film sayəsində gerçəkləşdi. Gionas da sənədli film vasitəsilə hadisələrlə tanış olduğunu bildirib.

“Uzun illər unudulmuşdu, mən isə Kanadanın tarixini öyrənən biri kimi bunu bilmirdim və təəccübləndim,”- deyib.

Keçmişin əks-sədası bu gün də hiss olunur

100 ildən çox vaxt keçsə də, Tomas Qalent və Sandra Gionas hadisələrin müasir dünyada da aktual olduğunu düşünürlər. Xüsusilə Kanadada anti-miqrant mövqelərin və siyasətlərin güclənməsi fonunda bu qiyamlar unudulmamalıdır.