İngiltərədə aparılan ilk araşdırmalardan biri göstərir ki, insan papilloma virusu (HPV) peyvəndi 30 yaşa qədər olanlarda uşaqlıq boynu xərçəngindən ölüm riskini demək olar ki, sıfıra endirib.

Bu həftə çərşənbə günü "The Lancet" tibbi jurnalında dərc olunan tədqiqat böyük müsbət nəticə ortaya qoyub. Mütəxəssislər bildirir ki, araşdırma peyvəndin tətbiq olunduğu digər ölkələrdə də nikbinlik yaradır.

Uşaqlıq boynu xərçəngi xüsusilə aqressiv xəstəlikdir və diaqnoz qoyulanların vəziyyəti ağır olur. Xəstəlik adətən 30 yaşdan aşağı qadınlarda daha çox rast gəlinir.

HPV cinsi əlaqə ilə yoluxur və uşaqlıq boynu xərçənginin əsas səbəbidir. İngiltərədə yeniyetmə qız və oğlanların vaksinasiya proqramına 2008-ci ildə başlanıb.

Son tədqiqatın nəticələri

London Queen Mary Universitetindən olan tədqiqatçılar tərəfindən və Cancer Research UK tərəfindən maliyyələşdirilən araşdırma göstərir ki, 2020-2024-cü illər arasında Böyük Britaniyada 20-24 yaş arası heç bir qadın uşaqlıq boynu xərçəngindən ölməyib. Əgər peyvənd tətbiq olunmasaydı, bu dövrdə 23 ölüm gözlənilirdi.

2000-2004-cü illərdə bu yaş qrupunda 25 qadın xərçəngdən həyatını itirib. 2005-2009-cu illərdə ölüm sayı 16, 2010-2014-də 27, 2015-2019-da isə 5 olub.

Cancer Research UK-nın baş direktoru Missel Miçel bildirib: "Bu, inanılmaz nailiyyətdir və xərçənglə mübarizədə böyük irəliləyişdir. HPV peyvəndi uşaqlıq boynu xərçənginin qarşısını almaqda son dərəcə təsirlidir və bu nəticələr ilk dəfə olaraq həyatların xilas edildiyini göstərir."

HPV nədir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə:

• HPV dəridən dərinin birbaşa təması ilə bədənə daxil olan geniş viruslar qrupudur, adətən kəsik və ya cızıq vasitəsilə yoluxur. Bu qrupda 200-dən çox əlaqəli virus var və onların çoxu cinsi əlaqə ilə yayılır.
• HPV ən çox yayılan cinsi yolla keçən infeksiyalardan biridir. Əksər cinsi fəal insanlar ən azı bir dəfə yoluxur, çox vaxt isə heç bir simptom olmur. Simptomlar yaranarsa, adətən aşağı riskli HPV tiplərinin səbəb olduğu genital siğillər olur.
• İnsanların təxminən 90 faizinin immun sistemi infeksiyanı təxminən iki il ərzində təbii şəkildə yox edir.

HPV xərçəng yaradırmı?

Bəzi yüksək riskli HPV tiplərinin davamlı infeksiyası uşaqlıq boynu xərçəngi, habelə vulva, vagina, penis, anus, ağız və boğaz xərçənglərinə səbəb olur.

Tibbi ekspertlər yüksək riskli HPV tiplərinə qarşı peyvənd olunmağın və onların yaratdığı xərçənglərin qarşısının alınmasının ən təsirli üsul olduğunu bildirir.

Virusu tamamilə aradan qaldıra biləcək müalicə yoxdur, lakin genital siğillər, uşaqlıq boynu xərçəngi öncəsi lezyonlar və HPV ilə bağlı digər xərçənglərin simptomlarının müalicəsi mövcuddur.

HPV və onun yaratdığı xərçənglərlə bağlı biliklərimiz belədir:

• 2019-cu ildə HPV-nin qadınlarda təxminən 620 min, kişilərdə isə 70 min yeni xərçəng hadisəsinə səbəb olduğu qəbul edilir.
• Dünya üzrə hər il qeyd olunan 660 min uşaqlıq boynu xərçəngi hallarının 95 faizdən çoxu HPV ilə əlaqəlidir.
• Uşaqlıq boynu xərçəngi qadınlar arasında qlobal olaraq dördüncü ən çox rastlanan xərçəng növüdür; 2022-ci ildə təxminən 660 min yeni xəstəlik və 350 min ölüm qeydə alınıb.
• Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, bu xərçəngdə orta beşillik sağ qalma nisbəti təxminən 67 faizdir. Əgər xəstəlik lokalizə olunmuş 1-ci mərhələdə aşkar edilərsə, sağ qalma nisbəti daha yüksəkdir. Lakin əksər hallarda xəstəlik 2-3-cü mərhələlərdə aşkar olunur və bu zaman beşillik sağ qalma 40 faiz olur, Amerikanın Milli Xərçəng İnstitutunun məlumatına əsasən. Xəstələr simptomları uzun müddət hiss etmədikləri üçün rutin yoxlamalar olmadan xəstəliyi tapmaq çətindir.
• Bu ölümlərin təxminən 94 faizi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir.

HPV uşaqlıq boynu xərçənginə necə səbəb olur?

Uşaqlıq boynu xərçəngi adətən HPV infeksiyası başladıqdan sonra bir neçə il ərzində inkişaf edir.

Bədənin immun sistemi davamlı HPV ştammlarını məğlub edə bilmədikdə virus normal hüceyrə artımına müdaxilə edir, hüceyrələr anormal hal alır və xərçəng öncəsi vəziyyət yaranır. Müalicə olunmazsa, xərçəng inkişaf edə bilər.

Buna görə də 30-65 yaş arası qadınlara hər üç ildən bir uşaqlıq boynu müayinəsi - "pap smear" - icra etmələri tövsiyə olunur, Mayo Clinic bildirir.

Uşaqlıq boynu xərçəngindən ölüm göstəricisi hansı ölkələrdə yüksəkdir?

Ölüm halları əsasən aşağı və orta gəlirli ölkələrdə, xüsusilə Sub-Sahara Afrikası, Mərkəzi Amerika və Cənub-Şərqi Asiyada çoxdur.

Dünya Xərçəng Araşdırmaları Fondunun məlumatına görə, 2022-ci ildə Hindistanda 79 906 qadın uşaqlıq boynu xərçəngindən ölüb. Həmin il Çində 55 694, İndoneziyada isə 20 708 ölüm qeydə alınıb.

Afrika qitəsində 54 ölkədən 28-i HPV peyvəndini milli immunizasiya proqramlarına daxil edib. Qitənin 2030-cu il üçün 90 faiz peyvəndləmə hədəfinə isə yalnız beş ölkə çatıb, 2024-cü ildə Associated Press xəbər agentliyi bildirir.

2025-ci ilin fevralında Hindistan 14 yaşlı 11,5 milyon qız üçün ABŞ istehsalı olan "Gardasil" HPV peyvəndini pulsuz tətbiq etməyə başlayıb. Bu peyvənd ilk dəfə Avstraliyada hazırlanıb.

2025-ci ilin oktyabrında Çin HPV peyvəndini milli immunizasiya proqramına daxil edib. 2011-ci il noyabrın 10-u vəya sonra doğulan, 13 yaşına çatmış qızlara iki doza "Cecolin" peyvəndi pulsuz verilir. "Cecolin" Çin istehsalıdır.

Bir ay öncə isə Pakistan ilk milli HPV peyvənd kampaniyasına başlayıb. İlk mərhələdə 9-14 yaş arası 13 milyondan çox qızı "Cecolin" peyvəndi ilə pulsuz vaksinasiya etməyi planlaşdırır. ÜST-ün Pakistan nümayəndəsi dr Luo Dapeng bildirib ki, ölkədə HPV hər gün səkkiz qadını öldürür.

İndoneziyada 2023-cü ildə Milli Uşaqlıq Boynu Xərçənginin Ləğv Planı (NCCEP) başlayıb. Bu proqram çərçivəsində qızlar milli immunizasiya təqvimində HPV peyvəndi ilə pulsuz təmin olunur. Əsas hədəf qrupu beşinci və altıncı sinif şagirdləridir.

HPV peyvəndi proqramları hansı çətinliklərlə üzləşir?

Digər peyvəndlər kimi, HPV peyvəndinə də dünyada "peyvənd tərəddüdü" müşahidə edilir.

Qərb ölkələrində peyvəndlərin autizm kimi nevroloji pozğunluqlara səbəb olduğu barədə şübhələr var, amma bununla bağlı heç bir sübut yoxdur.

Çox ölkələrdə peyvəndin tənqidçiləri deyirlər ki, HPV cinsi yolla keçdiyi üçün konservativ cəmiyyətlərdə, evlilikdən əvvəl razılıqlı cinsi münasibət mənfi qarşılanır və ya qanunsuz sayılır. Bu səbəbdən peyvənd tələb olunmur.

2025-ci ildə bir X (əvvəlki Twitter) istifadəçisi yazıb: "Uşaqlıq boynu xərçəngi cinsi əlaqə vasitəsilə yayılır, amma Pakistan 9-14 yaş arası üçün istisnadır, sadəcə Qərbdədir."

Sosial mediada HPV peyvəndinin sonsuzluğa səbəb olması barədə dezinformasiya və qondarma nəzəriyyələr yayılıb. Bu barədə heç bir sübut yoxdur.

2020-ci ilin mayında ABŞ-da dərc edilmiş rəy əsasında tədqiqat "Gardasil" peyvəndi olunan qadınlarda sonsuzluğun artdığını sübut etməyib.

2025-ci ilin oktyabrına qədər pakistandlı rəsmilər peyvənd proqramında hədəflərə çatmadıqlarını açıqlayıb. Peyvənd tərəddüdü qlobal fenomen olsa da, Pakistanda 2010-2011-ci illərdə MKİ-nin Osama bin Ladenin axtarışı üçün Abbottabadda saxta hepatit B peyvənd kampaniyası keçirməsi vəziyyəti pisləşdirib.