Rusiya-nın Avropa İttifaqının şərq cinahında Ukraynaya qarşı apardığı hücum müharibəsi, ABŞ-ın Prezident Donald Tramp dövründə beynəlxalq nizamı görməzdən gəlməsi, həmçinin İsraillərin Yaxın Şərq münaqişəsində humanitar hüquqları pozduğuna dair iddialar bir çox Avropalıları şoka salıb.

Dünya İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan nizam artıq sona çatıb. Almaniya kansleri Fridrix Mers 2026-cı ilin fevralında Münhen Təhlükəsizlik Konfransında bunu belə ifadə edib: “Bu nizam, ən yaxşı vaxtlarında da qüsurlu olsa da, artıq həmin formada mövcud deyil.”

Lakin Asiyada siyasi müşahidəçilər bəzi Avropalıların təşvişinə təəccüblənirlər. Sinqapurda keçirilən illik Asiya təhlükəsizlik konfransı Shangri-La Dialoqunda sabiq diplomat Bilahari Kausikan DW-yə deyib: “Avropa düşünürdü ki, cəngəllik tamamilə nəzarət altındadır. Sonra şok yaşadı.”

O əlavə edib ki, rəqabət və qarşıdurma beynəlxalq münasibətlərin əsas xüsusiyyətidir. Bu həqiqətlər Berlin Divarının dağılması ilə qlobal maliyyə böhranı arasında təxminən 20 il görünmədi, bu isə dünya tarixində nadir bir dövr idi.

Tanıdığımız ABŞ geri qayıtmır

Almaniyanın Fridrix-Əbert Fondunun Asiya-Sakit okean regionu rəhbəri Mark Sakser DW-yə deyib ki, Avropa və Asiyanın dünya baxışları müxtəlif tarixlərdən formalaşıb. ABŞ-ın qoruyucu çətiri altında Avropa liberal dünya nizamını xəyal edə bilirdi, Asiya üçün isə bu ağlasığmaz idi.

Sakser hesab edir ki, liberal dünya nizamını qorumaq cəhdi uğursuz olub və ABŞ-ın 2010-cu illərə qədərki roluna dönməsi struktur səbəblərdən mümkün deyil.

Politoloq bildirib ki, unipolar dövr sona çatıb, çünki ABŞ Avropada, Yaxın Şərqdə və Asiya-Sakit okean bölgəsində qarşıdurma zonaları ilə özünü çox yükləyib.

Alman Xarici Münasibətlər Şurasının (DGAP) direktoru Tomas Klein-Brokoff DW-yə deyib ki, Tramp dövründə ABŞ Rusiyayla Çin arasında böyük güclərin hegemon dünyasını qurmağa çalışıb. Bu isə təsir dairələrinin yaranması deməkdir.

Nəticədə beynəlxalq hüquq və BMT kimi çoxtərəfli təşkilatlar ABŞ, Çin və Rusiya tərəfindən zəiflədilir.

Sakser eyni adlı kitabında yazır ki, bu vəziyyət “qurdlar dünyası” yaradır – yəni güclünün hüququnun hökm sürdüyü dünya.

Milli maraqlar təhlükəsizliyi müəyyən edir: Almaniya naziri

Orta güclər müqavimət göstərir

Digər ölkələrin çoxu belə dünyada faydalı deyil. Kleine-Brokoffa görə, bu mövqeyə coğrafi mövqe və strateji şərait təsir edir.

Çinə yaxın və Asiya-Sakit okean regionunda bənzər tərəfdaşları az olan Yaponiya ABŞ ilə əməkdaşlığı gücləndirməyə məcburdur.

Avropa isə coğrafi və siyasi cəhətdən birləşib, iqtisadi və hərbi baxımdan güclənməyə çalışır. Eyni zamanda ABŞ-ı keçid dövründə dəstəkləməyə çalışır ki, sonunda öz ayaqları üzərində dayana bilsin.

Üçüncü model isə orta güclərin qarşı alyansıdır. Bu fikri Kanada baş naziri Mark Karni 2026-cı ildə Davosda Dünya İqtisadi Forumunda səsləndirib.

O deyib: “Köhnə nizam geri dönməz. Ona görə də ona yas tutmamalıyıq. Nostalgiya strategiya deyil. Amma bu qırılmadan daha yaxşı, güclü və ədalətli dünya qura bilərik. Bu, orta güclərin vəzifəsidir.”

Almaniya kansleri Mers də Davosda köhnə dünya nizamının dağıldığını bildirib.

Yeni Soyuq Müharibə: Orta güclər irəli gedə bilərmi?

Sakser vurğulayıb ki, indi qeyri-Qərb ölkələri qlobal nizamın gələcəyini formalaşdırmaqda böyük rol oynayırlar.

“Bu tarixi dönəmi unikal edən odur ki, ilk dəfə çoxəsrlik müddətdə qeyri-Qərb gücləri növbəti dünya nizamını qurur. Artıq nizam Qərbləşmə demək deyil,” deyə o əlavə edib.

Qayda tənzimləmələri Çinin baxışını və müsəlman dünyasının inanclarını nəzərə almalıdır, lakin şiə və sünni islam kimi çatışmalar mövcuddur.

Yeni qlobal nizam necə ola bilər?

Sakser və Kanada lideri Karni orta güclərin vəzifələrinə əlavə olaraq əməkdaşlıqda alyans deyil, tərəfdaşlıq modellərinin önəmini vurğulayırlar. Bu, blokların yaranmasının qarşısını alar.

“Məhdud imkanlara görə yalnız bənzər düşüncəli demokratiyalardan ibarət koalisiyalara güvənmək olmaz. Orta tərəfdaşlıqlar müxtəlif siyasi sistemlərə malik dövlətləri bir araya gətirməlidir,” Sakser deyib.

Tramp və dünya nizamı

Bu pragmatik yanaşma dəyər əsaslı siyasətdən və bənzər tərəfdaş axtarışından kənara çıxır.

Maraq əsasında tərəfdaşlıq dəyər əsaslı olanların yerini tutur. Bənzər tərəfdaşlar bir yerdə və ya qarşı tərəfdə işləmək əvəzinə maraqların üst-üstə düşdüyü yerlərdə əməkdaşlıq edir, maraqlar ayrıldıqda əlaqəni dayandırırlar.

Əlbəttə, bu, insan hüquqları kimi müzakirə olunmayan ümumi prinsiplərə sadiqliklə həyata keçirilir.

Məqalənin sonunda Sakser Soyuq Müharibə dönəminə aid ”Helsinki Bəyannaməsi“nin yenilənmiş versiyasını təsəvvür edir. Bu bəyannamə əsasən Avropa təhlükəsizliyi məsələlərini əhatə edir və “qarışıqlıq olmadan universalizm” kimi səciyyələndirilə bilər.

1970-ci illərdə Amid Soyuq Müharibə ABŞ və Sovet İttifaqı – Avropanın NATO üzvü və Varşava Paktı ölkələri ilə birlikdə – Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Konfransında könüllü, beynəlxalq müqavilə statusu olmayan öhdəliklər qəbul etdilər.

Sakser hesab edir ki, belə bir yanaşma hazırkı şəraitdə də aktualdır.

DGAP direktoru Klein-Brokoff isə bu quruluşun stabilliyini təxmin etmir, xüsusilə də bu dəfə qlobal nizamın gücləri zəif düşüb.

O bildirir ki, hər sistemdə qaydalara əməl etməni təmin edən minimum səviyyə olmalıdır. İqlim siyasəti kimi sahələrdə əməkdaşlıq edən, təhlükəsizlikdə isə rəqib olan tərəflərdən ibarət maye konsepsiyası qeyri-sabit qalır.

Korn rolu ilə fərqli maraqları nəzərə alaraq qeyd edir ki, orta güclərin öz aralarında əlaqələri zəifdir.

Yaponiya Asiya-Sakit okeanın ən etibarlı gücü ola bilərmi?

Ortaq həllər üçün çətin dövr

Hazırkı hadisələr qlobal ictimai malların qorunmasını çətinləşdirir. İqlim dəyişikliyi, pandemiyalar və sülhün təminatı getdikcə mürəkkəbləşir.

Klein-Brokoff “sonu görünməyən faydalanma dövrü”nün başlanmasından narahatdır. Qlobal çağırışlara kollektiv cavab vermək əvəzinə fərdi iştirakçılar mənfəətini güdəcək.

Sakser isə pragmatik əməkdaşlıqdan başqa çıxış yolu görmür. Onun fikrincə, transformativ realizm liberallaşmış nizamın sona çatmasından sonra müxtəlif nizamlama yanaşmalarını birləşdirərək qlobal çağırışları həll etmək imkanı verir və yeni blokların yaranmasının qarşısını alır.

Bu məqalə alman dilindən tərcümə olunub.