Bosniya serb komandiri Ratko Mladiç, 1990-cı illərin Balkan müharibələrindəki fəaliyyəti səbəbindən "Bosniya kəsəni" ləqəbi ilə tanınan şəxs, həbsxanada dünyasını dəyişib.

"BBC"nin xüsusi müxbiri Allan Little keçmiş Yuqoslaviyanın parçalanması zamanı orada olub və Bosniya müharibəsinin ilk aylarında Mladiçlə görüşüb.

Gecə vaxtı etnik təmizləmə nəticəsində yaranan yanğınları bütün mənzərə üzərində izləmək mümkün olurdu. Alovlar gecə səmasına yeganə işıq saçır, qara vadi isə portağal rəngində parıltılarla dolurdu.

Kəndimizdən olan adamların evlərinin kölgəsində səssizcə hərəkət etdiyini görmək olardı. Hər birinin qədim bir silahı vardı – uzun illər əvvəlki müharibələrdən qalma, qorxu, şübhə və inamsızlıqlar kimi nəsildən-nəslə ötürülmüş əşyalar.

Bir səhər meşədən çıxan kişi və qadınların sırasını izlədim. Onlar evlərindən iki gün əvvəl sürgün olunmuşdular və yalnız əllərinə keçən əşyaları götürmüşdülər.

Əksəriyyəti piyada idi, bəziləri isə əsrlik kənd təsərrüfatı maşınlarının arxasında eşşək sürür, təxminən 40 min nəfər idilər. Onların şəhəri xəbərsiz serb hücumu ilə işğal edilmişdi.

Onların içindən bir kişi demək olar ki, yıxılırdı. O, bizimlə danışmaq üçün dayandı.

Dedi ki, bütün şəhər qaçıb. Uzun təhlükəsiz yolçuluqda həyat yoldaşından ayrı düşüb və onun sağ olub-olmaması barədə narahatdır. Üzü sanki dəriyə oxşayan ağ lülələr üzərində balaca sümük kimi solğun idi. Alnında isə əsindən yaranmış mavi bir şişkinlik var idi.

Yaşını soruşdum. Dedi, 80 yaşındadır. Mən soruşdum: "Xorvat yoxsa müsəlmansınız?"

Hələ də mənim üçün utandırıcıdır, onun cavabı illərdir beynimdə səslənir.

O cavab verdi: "Mən musiqiçiyəm".

Bizim rahatlaşdırılmış etnik qısaldılmış adlarımız onları sadəcə serb, xorvat və müsəlmanlara çevirirdi. Amma onlar həmçinin musiqiçilər, alimlər, həkimlər, santexniklər, fermerlər, analar, atalar, qardaşlar, bacılar və çox vaxt uşaqlar idilər.

Mladiçlə bosniya müharibəsinin ilk isti yayında tanış oldum. Sarayevonun cənubunda, Lukavitsa kazarmasında idik. Kazarma silahlarla dolu, yarıhərbi dəstələrin qorxunc mövqeləri ilə zəngin idi.

Kalashnikov avtomatını 200 dollara, əl qumbarasını isə bir dollara almaq mümkün idi – bu, mühasirədəki şəhərdə yeni yumurtanın qiyməti ilə eyni idi.

Əlini sıxdım, o da möhkəm tutub məni özünə çəkdi. Bildirdi ki, Sarayevo şəhərinin ön cəbhəsindən qayıdıb və döyüşün yaxınlığından ruhlanıb.

O, əlimi dəqiqələrlə tutdu, gözü ilə mənə baxdı və bildirdi ki, keçmiş Yuqoslaviyanın qardaşlığı və birliyinin böyük müdafiəçisidir və silahsız, müharibəsiz bir dünyaya ümid edir. O vaxt onu təhlükəli dərəcədə fanatik biri kimi gördüm.

Gələcək illərdə onun əmri altında olan qüvvələr Avropada nasistlərdən sonra törədilmiş ən dəhşətli müharibə cinayətlərinə imza atdı. Onlar müharibənin lüğətinə "etnik təmizləmə" anlayışını əlavə etdilər. Kütləvi qırğın, məhv etmə, kütləvi zorakılıq və zorla çıxarışlar həyata keçirdilər. Kənd-kənd yandırdılar və bununla Serb etnik ərazisi yaratdılar. Nəticədə Srebrenitsada soyqırım törətdilər.

Bir neçə gün əvvəl meşə yaxınlığında gördüyüm musiqiçi qocadan sonra müharibənin coşğularına fərdi və dağıdıcı şəkildə cəlb oldum.

Kameramanım Tixomir Tunukoviç, 18 aydır tanıdığım və birgə çalışdığım şəxs, sürücülük etdiyi yolun üzərindəki təpədə serb snayperi tərəfindən öldürüldü. Səhər bir-birimizdən ayrılmışdıq. O, 25 yaşında idi, Zaqrebdən olan istedadlı gənc film istehsalçısı idi.

Onun cəsədini dağ yoluyla Adriatik sahilindəki Split şəhərinə apardıq. Dəfnində çox kədərləndik. Bu ağrı bizi müharibənin intiqam və qarşılıqlı ədavət hisslərinə bağladı.

General Mladiç özü atəş açmasa da, onun əmri altında yaranan arxayınlıq on minlərlə insanın həyatına səbəb oldu.