Amerika Birləşmiş Ştatları və İran cümə axşamı günü ilkin anlaşma memorandumuna (MOU) imza atmaq üzrədir. Rəsmilər bildiriblər ki, iki ölkə atəşkəs müddətini növbəti 60 günədək uzatmaq və müharibənin daimi bitməsi üçün danışıqlara başlamaq qərarına gəlib.

ABŞ rəsmiləri «Al Jazeera»ya açıqlamasında çərçivənin hələ Prezident Donald Trampın yekun təsdiqini tələb etdiyini söyləyib.

Amma regional gərginliklərin davam etməsi səbəbindən həm ABŞ, həm də İran MOU barədə rəsmi açıqlama verməyib.

İranın yarı-rəsmi «Tasnim» xəbər agentliyi isə danışıqlar komandası ilə yaxın əlaqə saxlayan mənbəyə istinadla məlumat verib ki, memorandumun mətni hələ yekullaşmayıb və təsdiqlənməyib. İctimaiyyətə yalnız təsdiqləndikdən sonra məlumat veriləcək.

MOU-nun əsas maddələri və müharibəyə təsiri belədir.

Təklif edilən razılaşmaya nə daxildir?

ABŞ-ın «Axios» xəbər saytının iki naməlum ABŞ rəsmisinə və bir regional mənbəyə istinadla bildirdiyinə görə, memorandum aşağıdakı məsələləri əhatə edəcək:

Hormuz Boğazı

Media mənbələri razılaşmanın boğaz vasitəsilə daşımaların "məhdudiyyətsiz" olmasını nəzərdə tutacağını bildirir. Yəni orada heç bir rüsum və təzyiq olmayacaq, İran isə mina sahələrini 30 gün ərzində təmizləyəcək.

ABŞ-ın İran limanları üzərində davam edən dəniz blokadası, ticari daşımaların bərpasına uyğun olaraq aradan qaldırılacaq. ABŞ həmçinin İranın neft satışını azad etmək üçün bəzi sanksiyaları ləğv edəcək.

Boğazın idarə olunması məsələsi ABŞ ilə İran arasında aparılan sülh danışıqlarında əsas çətinliklərdən biridir. Danışıqlar əsasən Pakistan vasitəçiləri ilə həyata keçirilir.

Mart ayından İran Körfəzi bağlayan dar su yolunda daşımaları məhdudlaşdırıb; buradan dünya neftinin və maye təbii qazın 20 faizi daşınır. İran bəzi seçilmiş ölkələrdən gələn gəmilərə icazə verir, lakin onların İslam İnqilabı Qvardiyası ilə tranzit barədə razılaşması vacibdir və münaqişə zamanı gəmi başına 2 milyon dollara qədər rüsumlar ödənilib.

Apreldə ABŞ İran limanları üzərində dəniz blokadası tətbiq edib, bu da qlobal neft və qaz təchizatlarında pozmalara səbəb olub.

İran müharibənin bitməsi üçün əvvəlcə tranzit rüsumlarının toplanmasını təklif etsə də, Vaşinqton və digər ölkələr bunu qəbul etməyiblər.

Beynəlxalq dəniz hüququna əsasən, ərazi sularında yerləşən ölkələr tranzit üçün rüsum tələb edə bilməz, lakin "xidmətlər"ə görə ödəniş tələb etmək mümkündür.

İranın nüvə proqramı

Memorandumda İranın nüvə silahı istehsalına çalışmamaq barədə öhdəliyi də yer alacaq. Razılaşmanın ilk 60 günü ərzində müzakirələrdə İranın uran zənginləşdirmə proqramı və yüksək zənginləşdirilmiş uranın necə utilizasiya edilməsi əsas mövzu olacaq.

İranın hazırda 60 faiz zənginləşdirilmiş təxminən 440 kiloqram uranı olduğu güman edilir. Silah keyfiyyətli uran üçün tələb olunan 90 faizdən az olsa da, həmin həddə çatmaq sürətlidir.

Tehran nüvə proqramının mülki məqsədlər üçün olduğunu və nüvə silahı hazırlamağı planlamadığını bildirir. Lakin İsrail, ABŞ və digər Qərb ölkələri İranın nüvə silahı qabiliyyəti əldə etməyə çalışdığını iddia edir.

ABŞ həmin uranın təhvil verilməsini istəyir, amma İran bunu rədd edib. Gözləntilərə görə, iranlılar üçüncü tərəfə ötürməyi müzakirə edir. Keçən həftə İranda Ali Rəhbər Möctəba Xamenei isə uranın xaricə göndərilməməsi barədə göstəriş verib.

Müharibədən əvvəl, fevralın 26-da Cenevrədə ABŞ-la qeyri-rəsmi danışıqlarda Tehran uranın zənginləşdirmə səviyyəsini 60 faizdən 3,67 faizə endirməyi təklif edib. Bu proses geri dönməzdir.

Bu səviyyə 2015-ci il nüvə razılaşmasında nəzərdə tutulmuş səviyyə idi. Lakin Tramp prezidentliyinin ilk dövründə ABŞ həmin razılaşmadan çıxıb, baxmayaraq ki, beynəlxalq yoxlayıcılar İranın razılaşmaya əməl etdiyini bildirib.

Yardım və sanksiyalar

Memorandum İranın humanitar yardım almasını nəzərdə tutur. ABŞ həmçinin sanksiyaların yüngülləşdirilməsi və İranın xaricdəki aktivlərinin açılması məsələlərini müzakirəyə hazır olduğunu bildirecək.

İran dünyada ən çox sanksiyaya məruz qalan ölkələrdən biridir və ABŞ sanksiyaları illərlə qüvvədədir. 2015-ci ilin nüvə razılaşması ilə ikinci mərhələ sanksiyaların bir hissəsi yüngülləşdirilmişdi, lakin Tramp o razılaşmadan çıxdı. İranın milyardlarla dollar aktivləri indiyədək xarici banklarda dondurulub.

Livan

Media məlumatına görə, İsrailin Livana qarşı müharibəsi və ölkənin cənubunun bir hissəsi işğalı razılaşma nəticəsində sona çatacaq.

İsrail orada İranın dəstəklədiyi Hizbullah qüvvələrinin mövqelərinə hücum etdiyini bildirir. Hizbullah ABŞ və İsrailin Tehrana qarşı hücumlarından sonra Şimali İsrailə zərbələr endirib.

Martın 2-də İsrail müharibəni gücləndirib və cənub şəhər və kəndlərinin işğalını genişləndirib. Bundan sonra 3 mindən çox insan, o cümlədən tibb işçiləri və mülki şəxslər həlak olub.

Tramp aprelin 16-da atəşkəsin uzadıldığını elan etsə də, İsrailin Livana hücumları davam edir.

Diplomatik səylər necə gedir?

Pakistanın baş nazir müavini və xarici işlər naziri İshaq Dar cümə günü Vaşinqtonda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə görüşüb İran müharibəsini sona çatdırmaq üçün danışıqları davam etdirəcək. Pakistan tərəflər arasında vasitəçilik edir.

Bu görüş yüksək səviyyəli iranlı nümayəndə heyətinin Qətərdə apardığı danışıqlardan bir neçə gün sonraya təsadüf edir.

Yüksək səviyyəli danışıq olsa da, son günlər hücumlar hər iki tərəfdən artıb.

ABŞ hərbçiləri Hormuz Boğazı yaxınlığında bir neçə zərbə vurub. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) cümə axşamı iranlı beş hücum dronunu və İranın Bandar Abbas limanındakı yer nəzarət stansiyasına zərbə endirdiyini açıqlayıb. ABŞ bu hücumları müdafiə xarakterli adlandırıb.

İran isə Körfəzdə ABŞ hərbi obyektləri və enerji infrastrukturlarına hücumlarını davam etdirir.

Küveyt Əmək Müdafiə Qüvvələri isə ölkə ərazisində düşmənin raket və dronlarını vurduğunu bildirib.

MOU qəbulundan sonra nə baş verəcək?

MOU 60 gün müddətli atəşkəsin təminatını nəzərdə tutur. Bu müddət ərzində ABŞ və İran zənginləşdirilmiş uran və sanksiyaların aradan qaldırılması kimi məsələlərdə danışıqlar aparacaq.

«Axios»un ABŞ rəsmilərinə istinadən yazdığına görə, Tramp administrasiyası İranın Livandakı Hizbullah, Yəmdəki Hutilər, İraq və Suriyadakı digər silahlı qruplara dəstəyini də müzakirə etmək niyyətindədir. Əlavə təfərrüat açıqlanmayıb.