Vaşinqton və Tehran uzunmüddətli atəşkəs razılaşmasına doğru irəliləyir. Bununla yanaşı, Körfəz ölkələri bölgələrində baş vermiş, lakin özləri tərəfindən başlanmamış müharibə bitəndən sonra yeni təhlükəsizlik həlləri axtaracaq.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla bağlı yeni hücumları ləğv edib. O, Tehrana razılaşmanın yaxın olduğunu və imzalanma üçün tezliklə vaxt və məkanın açıqlanacağını bildirib.

Tehranda isə rəsmilər ehtiyatlı görünür. Yüksək vəzifəli iranlı məmur Al Jazeera-ya verdiyi açıqlamada hökumətin Vaşinqtonla Memorandum Anlayışı layihəsini hələ də gözdən keçirdiyini söyləyib.

Pakistanın Baş Naziri Şəhbaz Şərifin açıqlamaları razılaşmanın yaxınlaşdığını göstərir. Gələcəkdə baş verəcək hadisələr regional kollektiv təhlükəsizlik üçün önəmli nəticələr doğura bilər.

Körfəziyədə hücumlar

Xarici Əlaqələr Şurasına görə, ABŞ MENA bölgəsində ən azı 19 yerdə hərbi obyektlərə malikdir. Bu obyektlər arasında Bahrain, Misir, İraq, İordaniya, Küveyt, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən daimi bazalar var. İranla müharibə başlamazdan əvvəl bölgədə 40 minlə 50 min arasında ABŞ əsgəri yerləşib.

ABŞ-Körfəz əlaqəsi əvvəlcə digər regional münaqişələrdən dövlətləri qoruyurdu. Lakin son dörd ayda Körfəz ölkələri, xüsusilə ABŞ hərbi obyektlərinə ev sahibliyi edənlər, İran tərəfindən hədəfə alınıb.

Yaxın Şərq siyasəti üzrə ekspert və akademik Mahcub Əl-Zuvairi bildirib ki, 1980-ci illərdən bəri bu bölgədə təhlükəsizlik əməkdaşlığı modeli üstünlük təşkil edir.

Onun sözlərinə görə, region ölkələri təhlükəsizliklərini geniş beynəlxalq ittifaqlara uyğunlaşdırıb. Bu model onilliklər ərzində münasib vasitəçi, logistika və kəşfiyyat dərinliyi təmin edib və əvəz olunması çətindir.

Təhlükəsizlik çətirindəki boşluqlar

İran müharibəsi paradoksu ortaya çıxarıb: İran rəsmiləri Körfəz qonşularını "qardaşlar" adlandırsa da, müharibə dövründə onları təkrarlanan hücumlar vasitəsilə hədəfə alıblar.

Körfəz ölkələri ərazilərindən İranla hücumlar baş vermədiyini bildirir, amma onlar çoxsaylı hücumların hədəfi olublar.

Azı 28 nəfər İranın şübhəli dron və raket hücumlarında altı Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkəsində həyatını itirib. Bu hücumlar ABŞ və İsrailin 28 fevral tarixində İran üzərində apardığı əməliyyatlardan sonra baş verib. Hadisə ABŞ-Körfəz təhlükəsizliyinə dair suallar doğurub.

Lankaster Universitetinin beynəlxalq münasibətlər professoru Simon Mabon Al Jazeera-ya deyib ki, "müharibənin özü belə təhlükəsizlik hissini sarsıdıb. ABŞ təhlükəsizlik çətiri ən pis halda iflic, ən yaxşı halda isə səmərəsizdir."

O bildirib: "Körfəz ölkələri uzun müddət təhlükəsizlik üçün ABŞ-a güvənib. Lakin ABŞ qüvvələrinin onların torpağında olması onları birbaşa hədəfə çevirdi. Onlar coğrafiyalarından qaça bilməz. Gərginliklərə, düşmənçiliklərə və hücumlara baxmayaraq, İran yox olmayacaq. Onlar bu reallıqla barışmağın yolunu tapmalıdır."

Müharibənin iqtisadi təsiri

Hormuz boğazının bağlanması bəzi Körfəz dövlətləri üçün enerji asılılığını azaltmaq məqsədilə turizm, xidmət və maliyyə sektorlarına yönəlmiş səylərdə geriləmə yaradıb. Ancaq hamı eyni dərəcədə təsirlənməyib.

Səudiyyə Ərəbistanı şərqdən qərbə boru kəməri vasitəsilə neft ixracının bir hissəsini Qırmızı dənizə yönəldib. Oman isə limanları Hormuz boğazından kənarda olduğu üçün yüksələn enerji qiymətlərindən faydalanıb.

BƏƏ, Bahrain, Küveyt və Qətər enerji ixracatları üçün su yoluna daha çox asılı olduqlarından daha çox ziyan çəkib. Müharibə isə təhlükəsizlik və iqtisadi düzənlərdə yeni düşüncələrə yol açıb.

Simon Mabon vurğulayıb ki, "yeni boru kəmərləri qurulur, lakin bu alternativlərin tutumu boğazın özündən xeyli azdır. Onların əvəz olunması böyük sərmayə və illərlə inkişaf tələb edəcək."

İranla yaxınlaşma mümkünlüyü

Münaqişədən çıxarılan dərslərdən biri Körfəz ölkələrinin qarşıdurmadan uzaqlaşıb İranla dialoq qurmaq istəməsidir. Bu istiqamətdə müəyyən addımlar əvvəldən atılıb.

BƏƏ 2022-ci ildə Tehranla diplomatik əlaqələri bərpa edib. Bir il sonra Səudiyyə Ərəbistanı və İran Çin vasitəsilə danışıqlar apararaq münasibətləri normallaşdırmaq barədə razılığa gəlib.

Əl-Zuvairi deyib ki, münaqişə 2019-cu ildə təklif olunan və İran, İraq və altı Körfəz Əməkdaşlıq Şurası dövlətini əhatə edən Hormuz Sülh Təşəbbüsü kimi regional təhlükəsizlik planlarının yenidən gündəmə gəlməsinə səbəb ola bilər.

Lakin o, sonrakı vaxtlarda yaranan etimadsızlıq, xüsusən İranın Körfəz qonşularına atəş açması əməkdaşlığın yaxın gələcəkdə həyata keçməsini çətinləşdirir.

"Son müharibə Körfəz təhlükəsizlik sistemini qonşularla birlikdə yenidən gözdən keçirməyə imkan verib," deyə Al-Zuvairi əlavə edib.

"Tehran qonşu şəhərlərə raket yağdırarkən necə hərbi qarşıdurmama paktı təklif edə bilər? Təşəbbüs nəzəri cəhətdən məntiqlidir, amma İranın davranışı dəyişməsə, praktiki nəticə verməz."

Vaşinqtondan başqa variantlar

Körfəzin həlli həm Vaşinqtonla əlaqələri saxlamaq, həm də regional və daxili başqa seçimləri, o cümlədən yerli müdafiə sənayelərinə sərmayələri artırmaq ola bilər.

Belə nümunəyə keçən sentyabrda Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında baş tutan qarşılıqlı müdafiə razılaşması göstərilə bilər. Bu razılaşmaya görə, bir ölkəyə edilən hücum hər iki ölkəyə qarşı sayılır.

Lakin əvvəllər ABŞ-dan uzaqlaşma hiss edən Körfəz ölkələri müxtəlif reaksiyalar verib. BƏƏ və Bahrain İsrail ilə əlaqələri dərinləşdirib, lakin yeni paradigma təhlükəsizlikdə daha kollektiv yanaşmanı tələb edə bilər.

Al-Zuvairi bildirib: "Müharibə göstərdi ki, əsas təhlükəsizlik təminatçıları, bayrağından asılı olmayaraq, ilk növbədə öz maraqlarını qoruyur."

"Bölgə seçmədiyi müharibənin hesabını ödəyir... Körfəz təhlükəsizliyi Vaşinqtonda yaranmayacaq... O, yalnız Körfəz ölkələri özləri yaratmalı olduqlarını dərk etdikdə formalaşacaq. Çünki yanğınlar başlayanda, atəşə ən yaxın olanlar həmişə cəza çəkir."