ABŞ və İran arasında müharibənin sona çatması üçün anlaşma memorandumı (MOU) Fransa paytaxtı Paris yaxınlığında elektron şəkildə imzalanıb. Bu, ABŞ Prezidenti Donald Trampın razılığın yaxın olduğu iddialarından sonra baş tutub.

Çərşənbə günü imzalanan 14 maddədən ibarət sənəd İranın nüvə silahı əldə etməməsi öhdəliyi qarşılığında sanksiyaların yumşaldılmasını, 300 milyard dollar dəyərində bərpa planını və Hormuz boğazında dəniz nəqliyyatının bərpasını əhatə edir.

Tramp G7 sammitinin kənarında açıqlama verərək, bu razılaşmanın 2015-ci ildə sabiq ABŞ Prezidenti Barak Obama tərəfindən hazırlanmış və Trampın 2018-ci ildə imzadan imtina etdiyi Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından (JCPOA) daha üstün olduğunu bildirib.

Lakin mütəxəssislər MOU-nun başlanğıcında nəzərdə tutulan 60 günlük danışıqlar müddəti çərçivəsində 18 səhifəlik Obama dövrü sənədindən xeyli fərqli və geniş razılaşmanın əldə ediləcəyini demək üçün hələ erkən olduğunu bildirirlər.

İngiltərədəki Chatham House təşkilatının əməkdaşı Aniseh Bassiri Tabrizi deyib ki, memorandum hələlik əsasən atəşkəsin uzadılmasına yönəlib, ona görə də iki sənədi müqayisə etmək kifayət qədər ədalətli olmaz.

Avstraliyanın Melburn şəhərindəki Deakin Universitetinin Yaxın Şərq Araşdırmaları Forumu rəhbəri Şahram Akbarzadeh bildirib ki, memorandum nüvə proqramı ilə bağlı heç bir əsas məsələni həll etmir və bütün sualları ABŞ və İran arasında danışıqlara buraxır.

İranın nüvə və silah proqramlarının məhdudlaşdırılması

Razılaşma İranın nüvə proqramı barədə müzakirələri 60 günlük danışıqlar müddətinə saxlayır, lakin Tehran nüvə silahları əldə etməməli və inkişaf etdirməməlidir. Hər iki tərəf zənginləşdirilmiş materialların müvafiq mexanizmlərlə idarə olunmasına sadiqdir.

JCPOA da İranın nüvə silahları inkişaf etdirməyəcəyi öhdəliyini ehtiva edirdi. Lakin orada İranın 15 il müddətində uranı 3,67 faiz zənginləşdirməsinə icazə verilirdi, bu da nüvə enerjisi üçün kifayət qədər olub, nüvə silahı istehsalı üçün tələb olunan 90 faizdən xeyli aşağıdır. Memorandumda isə İranın uran zənginləşdirməsinə nə qədər icazə veriləcəyi barədə məlumat verilmir.

Tramp ABŞ-ı JCPOA-dan çıxarana qədər müstəqil yoxlayıcılar İranın öhdəliklərə əməl etdiyini təsdiqləmişdi.

Akbarzadeh memorandumda İranın nüvə silahı hazırlamamaq öhdəliyinin yenilik olmadığını bildirib. O deyib: “İran atom bombası hazırlamadığını dəfələrlə təkrarlayıb”.

Üstəlik, JCPOA Çin, Rusiya, İngiltərə və Almaniyanı da əhatə edən beynəlxalq razılaşma olub, onun detallı tədbirləri və nəzarət sistemi var idi. Memorandum isə tərəflərin bir-birinə çox az güvəndiyi qeyri-sabit ikitərəfli anlaşmadır. JCPOA əməl olunmadığı halda sanksiyaların tətbiqi ilə bağlı konkret müddəalar ehtiva edirdi, memorandumda isə belə detallara rast gəlinmir.

JCPOA İranın balistik raketləri və adi hərbi qüvvələri ilə bağlı məhdudiyyət qoymayıb, ABŞ müharibə əvvəli bu tələbi irəli sürmüşdü. Memorandumda bu mövzuya toxunulmayıb.

Beynəlxalq Yaxın Şərq Şurasının aparıcı əməkdaşı Frederic Schneider də bildirib ki, İranın nüvə silahı inkişaf etdirməməsi ABŞ üçün böyük nailiyyət sayılmaz.

O deyib: “Bu, status-kvonu qorumaqdan başqa bir şey deyil”. Schneider əlavə edib ki, kəşfiyyat idarələri, o cümlədən MKİ, 2025-ci ilin iyunundakı ABŞ-İran 12 günlük müharibəsindən əvvəl Tehranın aktiv şəkildə nüvə silahı inkişaf etdirmədiyini müəyyənləşdirib.

Onun qənaətinə görə, Tramp razılaşması JCPOA ilə müqayisədə bu sahədə heç bir nailiyyət gətirməyəcək.

Sanksiyaların aradan qaldırılması və investisiya

Memorandum ABŞ-ın İran əleyhinə olan bütün növ sanksiyaları ləğv etməyə və regional ölkələrlə birlikdə ən azı 300 milyard dollar həcmində bərpa və iqtisadi inkişaf planı hazırlamağa sadiq olduğunu göstərir.

JCPOA-da sanksiyaların tədricən aradan qaldırılması İranın nüvə proqramına dair tələblərə əməl etməsi şərti ilə mümkün idi. Memorandum isə güzəştlərin final razılaşmasına daxil edilmiş qrafik əsasında tətbiq ediləcəyini bildirir.

Londonun SOAS Universitetindən Ali Alavi deyir ki, sanksiyaların aradan qaldırılması Tehran üçün prioritetdir və müharibə nəticəsində yaranan iqtisadi zərər bunu daha da vacib edir.

JCPOA iqtisadi inkişaf üçün fond nəzərdə tutmuyurdu, amma regional tərəfdaşlar vasitəsilə 300 milyard dollar dəyərində bərpa investisiyası İranın təcridindən çıxması üçün böyük imkan yaradacaq.

Alavi bildirir ki, İran iqtisadi olaraq fayda əldə edəcək və bütün region bundan faydalanacaq. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri ilə iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsi gərginliyi azalda bilər.

Memorandum Vaşinqtonun İranın dondurulmuş aktivlərini tam şəkildə əlçatan etməyə sadiq olduğunu da göstərir.

Tramp JCPOA-nı İranın bəzi aktivlərinə çıxış verməsi ilə tənqid edib və bunu çıxmağın səbəbi kimi göstərmişdi. Lakin çərşənbə günü bu məsələdə geri addım ataraq vəsaitlərin İranın pulu olduğunu bildirib: “Bir vaxt gələcək, bəlkə qaytarmalı olacağıq”.

Frederic Schneider deyir ki, bu öhdəlik daha çox simvolik xarakter daşıyır. ABŞ bu aktivlərin çoxunu birbaşa saxlamır, onların əksəriyyəti ticarət gəlirləridir və əsasən Çin və İraqda qalır.

O əlavə edib ki, aktivlərin açılması vədinin Tramp administrasiyasının səlahiyyətində olmadığı vurğulanmalıdır.

Hormuz boğazı

JCPOA-nın müzakirə mövzuları arasında olmayan bu məsələ bu dəfə İran üçün danışıqlarda mühüm üstünlük qazanıb.

İran müharibənin başlanmasından sonra əhəmiyyətli su yolunu bağlayıb, dünya neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz ehtiyatlarının təxminən beşdə birini dayandıraraq enerji bazarlarında böhran yaratmışdı. Neft qiymətləri qalxmış, dünyanın bir çox ölkəsi enerji çatışmazlığı ilə üzləşmişdi.

ABŞ iran limanlarına dəniz blokadası tətbiq etdi. Tramp razılaşma elan edilərkən coşqu ilə “Dünyanın gəmiləri, mühərriklərinizi işə salın. Neft axın!” deyib.

Memorandum imzalandıqdan sonra ABŞ-ın blokadanı dərhal götürəcəyini və 30 gün ərzində tamamilə sona çatdıracağını bildirir.

İran isə Hormuz boğazının idarəçiliyi və dəniz xidmətləri üçün Oman Sultanlığı ilə dialoq aparacaq.

Beynəlxalq hüquqa əsasən, təbii boğazlarda keçid üçün rüsum tələb olunmaz, amma İran qonşu ölkələrdə gəmiçilik üçün göstərilən xidmətlərə görə ödəniş tələb edə bilər.

Ali Alavi qeyd edib ki, İran bu su yolunda nəzarəti ələ alaraq Yaxın Şərqdə yeni nizam yaratmağa nail olub və indiki razılaşma İranın artıq daha çox üstünlük qazandığını göstərir.

O vurğulayıb ki, Tramp Hormuz boğazının bağlanmasının yaratdığı iqtisadi təzyiqi qəbul etməyib və İran üçün JCPOA-dan daha çox güzəşt edib.

İranın proxy qrupları və Livan müharibəsi

Həm memorandum, həm də JCPOA bölgədə İran tərəfindən dəstəklənən silahlı qrupları, o cümlədən Livandakı Hizbullahı, Qəzzadakı Haması və Yəməndəki Husiləri birbaşa müzakirə etməyib.

Memorandum bütün cəbhələrdə, xüsusilə Livanda hərbi əməliyyatların dərhal və daimi dayandırılmasını bəyan edir. Lakin İordani və Hizbullahı xüsusi olaraq qeyd etmir, bu qruplar isə fevralda ABŞ-la birgə İran əleyhinə müharibədə iştirak ediblər.

İsrail Baş naziri Binyamin Netanyahu bildirib ki, ABŞ-İran razılaşmasına baxmayaraq İsrail İordani cənubunda işğalını davam etdirəcək.

Frederic Schneider qeyd edib ki, Tramp razılaşması hazırda İranın regional müttəfiqləri ilə bağlı güzəştlər tələb etmir, əksinə ABŞ Livanla müharibədə olan İsrailə güzəştlər verir.

JCPOA çox məhdud və texniki sənəd olduğundan bölgənin digər mürəkkəb məsələlərinə qarışmırdı, İranın müttəfiqləri isə bunun xaricində idi və bu məsələlər BMT Təhlükəsizlik Şurasına həvalə olunmuşdu.

Chatham House təşkilatından Bassiri Tabrizi deyib ki, Tramp razılaşmasının JCPOA-dan üstün olacağı yeganə şərait İranın nüvə proqramı və proxy qrupları ilə bağlı təhlükələrdə artışa səbəb olmamasıdır.

İndi vacib olan İranı iqtisadi cəhətdən cəlb edən və qarşılıqlı güvən bünövrəsi qoyan razılaşmanın hazırlanmasıdır. Növbəti 60 gün bunun mümkün olub-olmadığını göstərəcək.