İdmançılar Las Veqasdakı Təkmilləşdirilmiş Oyunlarda ilk dəfə performans artırıcı maddələrdən açıq şəkildə istifadə etməklə yarışmağa hazırlaşırlar.

Tədbirin tərəfdarları bunun elit idmanın yeni gələcəyinə işarə olduğunu desələr də, ənənəvi idman aləmi bunu təhlükəli bioloji təcrübə adlandırır.

Moden idmanda "təkmilləşdirmə" nə deməkdir?

Avstraliyalı iş adamı Aron D’Souza tərəfindən yaradılmış yarışma idmançılara ənənəvi antidopinq qaydaları olmadan çıxış etməyə imkan verir.

Maddələr ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasının təsdiqi ilə tibbi nəzarət altında qəbul edilməlidir. Ancaq digər tərəfdən, seçim idmançılara həvalə olunub.

Böyük Britaniyanın Salford Universitetindən bioetik üzrə mütəxəssis Endi Miah bildirib ki, təkmilləşdirmə ideyası yeni deyil.

“Qədim Olimpiadalarda bədən temperaturunu tənzimləmək üçün zeytun yağından istifadə olunurdu,” Miah qeyd etdi. "Müasir idmanın başlanğıcında idmançılar bir stəkan spirt içirdilər, yanlışlıqla bunun performansı artıracağı düşünülürdü."

Dopinqdə istifadə olunan bir çox maddələr elmi baxımdan yaxşı öyrənilib.

ABŞ-da Mayo Klinikadan fizioloq Maykl Joyner DW-yə deyib ki, müasir təkmilləşdirmə ümumilikdə üç əsas kateqoriyaya bölünür:

• Əzələ kütləsi və bərpasını artıran anabolik steroidlər,
• Qan dopinqi və EPO oksigen daşıma qabiliyyətini yaxşılaşdırır,
• Yorğunluğu azaldan stimullaşdırıcılar.

Üstəlik, peptidlər testosteron və EPO kimi faydalı hormonların istehsalını təşviq edə bilər.

Joyner əlavə edib ki, steroidlər, qan dopinqi/EPO və amfetaminlərin təsiri aydın sübut olunub, peptidlərdə isə effektivlik daha azdır.

Təkmilləşdirmə elmi: Dopinq üsulları yenilik deyil

NYU Grossman Tibb Məktəbindən tibbi etik başçısı Artur Kaplan qeyd edib ki, Təkmilləşdirilmiş Oyunların təqdimatı yeni olsa da, istifadə olunan elmi üsullar qədimdir.

“Məşhur dərmanlar uzun müddətdir mövcuddur: steroidlər, böyümə hormonları, diqqəti artıran Ritalin kimi dərmanlar və ya ağrıkəsicilər ki, idmançının ağrı siqnallarına baxmayaraq yarışmaq imkanını saxlasın,” Kaplan vurğulayıb.

Bu dərmanların ciddi riskləri var.

Birincil risklər kimi böyümə hormonları xərçəng riskini artırır. Anabolik steroidlər isə ürək-damar problemləri ilə uzun illər əlaqələndirilib.

İkincil risklərə gəldikdə, Kaplan qeyd edir ki, bədənin bir hissəsini süni artırmaq digər yerlərə stres yükləyə bilər.

“Məsələn, kreatin və ya digər əzələ qurucu dərmanlardan istifadə sağlamlığı təhlükəyə atır, çünki böyük əzələlər digər hissələrə, məsələn, bağlara və oynaqlara əlavə yük gətirir. Bu da müxtəlif ciddi, hətta əlillik yaradan zədələrə səbəb ola bilər,” deyə Kaplan izah edir.

Təkmilləşdirilmiş Oyunlar idmançılar üçün nə qədər təhlükəsizdir?

Təkmilləşdirilmiş Oyunlarda idmançılar üçün təhlükələr çox böyükdür, onurğa xəsarətlərindən iflicə qədər ciddi fəsadlar baş verə bilər.

“Təhlükəsizlik texnoloji müdaxilələrin qəbul ediləcəyi barədə qərar verənlər üçün əsas amillərdən biridir,” Kaplan bildirib. “Ancaq Təkmilləşdirilmiş Oyunlarda idmançının təhlükəsizliyi təəssüf ki, arxa planda qalıb.”

Təşkilatçıların və onların investorlarının – texnologiya milyarderi Piter Til və Donald Tramp gəncin də olduğu – motivlərinə toxunan Kaplan bildirir ki, bu, qədim Roma qladiator döyüşlərini xatadır.

“Bu, demək olar ki, fantastikdir. Bu oyunların zəngin investorları Silikon Vadisi və milyarderlər mədəniyyətindən gəlir. Onlar deyir: mən ən qeyri-adi performansı görmək istəyirəm, idmançılara və fərdlərə əhəmiyyət vermirəm, mən həyəcanlanmaq istəyirəm.”

Təşkilatçıların tədbiri bədənin müstəqilliyinin bayramı kimi təqdim etməsinə rəğmən, Miah bunun çətin arqument olduğunu söyləyir.

“Çoxlu idmançılar karyeralarının sonunadək maddi çətinliklərlə üzləşirlər ya da ənənəvi idmanda çempion olmamağı qəbul edirlər. Buna görə də bu yeni formatı sınayırlar,” deyə Miah əlavə edib.

Təkmilləşdirilmiş idmanın gələcəyi: Əsas bioloji xüsusiyyətlərin dəyişdirilməsi

Risklərə baxmayaraq, elm adamları və idmançılar sərhədləri zorlayan daha yeni, eksperimental üsullara meyllidirlər.

Əzələ kütləsini artırmaq məqsədilə miostatin adlı zülalın fəaliyyətinin bloklanması məsələsi araşdırılır.

“Miostatin olmayan heyvanlar çox əzələlidir, ona görə insanlarda da bu bloklanarsa, nəzəri cəhətdən daha böyük əzələlər yaranacaq,” Joyner deyib.

Tədqiqatçılar həmçinin gen redaktəsi texnologiyaları, məsələn CRISPR ilə məşğuldurlar. Bu metodla davamlılıq, maddələr mübadiləsi və ya əzələ inkişafı ilə əlaqəli genlər dəyişdirilə bilər. Bu isə dəyişikliklərin uzunmüddətli olması və gələcək nəsillərə ötürülməsi deməkdir.

“Mən narahatam ki, Təkmilləşdirilmiş Oyunlarda görəcəyimizdən əlavə, əsas bioloiyamızın dəyişdirilməsi sahəsində bizi daha böyük dəyişikliklər gözləyir,” Kaplan söyləyib.

“Məncə, biz farmakoloji müdaxilələrdən kənarda molekulyar və genetik müdaxilələrin eşiyindəyik, bunlar isə mövcud üsullardan tam fərqlidir.”

Miah isə bildirir ki, gələcəkdə təkmilləşdirmə daha təhlükəsiz və tibbi nəzarət altında ola bilər, ancaq bu üçün sağlam subyektlərdə eksperimentlərin aparılması tələb olunur və bunun baş verməsi real görünmür.

“Yeni sistem etik baxımdan fərqli düşüncə tələb edir, amma əvvəlcə sağlam insanlarda sınaqlara icazə verməliyik, bu isə etik cəhətdən əsaslandırılması çətindir, çünki tibbi ehtiyac yoxdur,” o vurğulayıb.