Hun Sen 2023-cü ilin avqustunda Kambocanın baş nazirliyini böyük oğlu Hun Manetə verəndə bir çox diplomat və regional müşahidəçi bunu dəyişiklik üçün fürsət hesab etdi. Səhnələşdirilmiş nəsil dəyişimi, ABŞ-ın West Point Akademiyası, Nyu-York Universiteti və Bristol Universitetində təhsil almış baş nazirin rəhbərliyi ilə Kambocada illərlə davam edən avtoritar idarəçiliyin ardından siyasi sahənin açılacağına ümidlər yaratdı.

O dövrdə yazarkən mən bu nikbinliyin əsassız olduğunu bildirdim. Çünki rəhbərlik dəyişsə də, siyasi sistem dəyişmirdi. Qərb siyasətçiləri dinastik ötürmənin Pnompen ilə münasibətləri yenidən tənzimləmək üçün imkan yaradacağına inanmaq istəyirdilər. Amma onlar Kamboca Xalq Partiyasının yaşaması üçün müxalifətin sürgünə göndərilməsi kimi institutların qorunmasının nə qədər vacib olduğunu dərk etmədi. Hun Sen-in genişmiqyaslı müxalifət, müstəqil media və vətəndaş cəmiyyətinə qarşı təzyiqləri təsadüfi deyildi, bu, onun qurduğu və hakim elitanın dəstəklədiyi idarəetmə modelinin, yəni siyasi rəqabətin aradan qaldırılması, mənimsəmə və zorakılıq üzərində qurulduğunun ifadəsi idi. Bu model qaldığı müddətcə yeni liderdən fərqli idarəçilik gözləməyə əsas yox idi.

Üç il sonra bu qiymətləndirmə özünü doğrultdu. Hun Manet, ümid edilən liberal islahatçı kimi davranmadı. O, atasının hakimiyyət bazasını qoruyaraq, repressiv mexanizmi daha az görünən və institusional cəhətdən müasir formaya gətirdi. Zorakılıq azalsa da, rejim elit inam, hüquqi təzyiq, rəqəmsal nəzarət və kommunikasiya üzərində daha sərt kontrol və üsullardan istifadə edir. Nəticədə sakit, lakin daha dayanıqlı avtoritar dövlət formalaşıb.

Bu texnokratik yenilənmə rejimin vətəndaş cəmiyyətinə yanaşmasında aydın görünür. 2024-cü ilin iyulunda “Mother Nature” təşkilatının beş gənc lideri – Ly Çandravut, Lon Kunthea, Fvon Keoraksmei, Tun Rata və Yim Lyangi – “dövlətə qarşı sui-qəsd” və “kralı təhqir” kimi saxta ittihamlarla 6-8 il müddətinə həbs olunub. Onların əsl günahı ətraf mühitin dağıdılması və korrupsiyanın, o cümlədən qanunsuz ağac kəsmə və qum çıxarma məsələlərinin üzə çıxarılmasıdır. Onlar hazırda ölkənin dolu olan əyalət həbsxanalarında saxlanılır, ailələri və hüquq müdafiəsindən təcrid olunublar, apelyasiya işləri qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınıb.

Kambocanın siyasi müxalifətinin qalan hissəsi oxşar təzyiqlərlə üzləşib. “Candlelight” və “Nation Power” partiyaları hüquqi təzyiq və inzibati maneələrə məruz qalır, onların rəhbərləri və tərəfdarları əsassız həbs və siyasi motivli təqiblərlə üzləşərək, rəqabətli seçki imkanı məhdudlaşır. “Nation Power” partiyasının uzunmüddətli əməkçi lideri və yüksək səviyyəli müşaviri Rong Chun 2025-ci ildə 4 il həbs cəzası alıb. Ali Məhkəmə cəzanın qalan hissəsini dayandırsa da, onun təqsirkar olduğunu təsdiqləyib və 5 il seçki hüququndan məhrum edib.

Müstəqil jurnalistika vəziyyəti yaxşı deyil. Korrupsiya, torpaq zəbtləri, qanunsuz ağac kəsmələr və Kambocadakı kibercinayətkarlıq əməliyyatlarını araşdıran jurnalistlər daimi təzyiq altındadır. 2024-cü ilin sonunda eko-jurnalist Çoeun Çeng qanunsuz ağac kəsmə araşdırarkən qorunan vəhşi təbiət ərazisində güllələnib. Həmin ildə Meç Dara, ölkənin qlobal kibercinayət və insan alveri mərkəzi olması ilə bağlı araşdırmalarına görə siyasi motivli təhrikedici ittihamlarla həbs olunub. Dara girov müqabilində azad edilsə də, onun saxlanması rejimin siyasi motivli təzyiqlərə və beynəlxalq miqyasda milyardlarla dollar zərərə səbəb olan bu sahənin araşdıran jurnalistlərə xəbərdarlığıdır.

Bütün bunlar göstərir ki, Hun Manetin hakimiyyətinin möhkəmlənməsi siyasi açılışa yox, sadəcə Kambocanın avtoritar modelinə kiçik yeniliklərə gətirib. Amma bir çox Qərb hökumətləri diplomatik əlaqələri davam etdirib iqtisadi təşviqlər verir, ümid edirlər ki, dialoq Kambocanı xarici siyasətini tənzimləməyə və siyasi sahəni açmağa sövq edəcək. Bu, əsassız gözləntidir. Kambocanın Çinlə artan yaxınlaşmasını yalnız xarici siyasət seçim kimi qiymətləndirirlər, ancaq bu, hakim partiyanın hakimiyyəti qorumaq və Qərbin demokratiya və insan haqları təzyiqindən yayına bilmək strategiyasının əsas elementidir. Çin investisiya, diplomatik dəstək və təhlükəsizlik əməkdaşlığı təklif edir, demokratik islahat isə tələb etmir. Bu, hakim partiyaya xarici təzyiqlərlə mübarizədə manevr etmək imkanı verir.

Bu yaxınlaşma həm Kambocanın iqtisadi, həm təhlükəsizlik əməkdaşlığında açıq görünür. Çin tərəfdaşlarının 1,2 milyard dollar maliyyələşdirdiyi Funan Techo Kanalı Çin iqtisadi izini simvollaşdırır. 2025-ci ildə təsdiqlənmiş sərmayələrin 54 faizi Çin investisiyalarına məxsus olub. Çin maliyyələşdirməsi ilə yenidən tikilmiş və açılmış Ream Dəniz Bazası da oxşar tendensiyanı göstərir. Pnompen bazanın Kamboca suverenliyində olduğunu iddia etsə də, Çin maliyyəsi və tikintisi Pekinin Tayland körfəzində strateji mövqe tutmasından narahatlıqları artırır. Hərbi əhəmiyyətindən asılı olmayaraq, Çin artıq Kambocanın təhlükəsizlik sistemində dərin yer tutur.

Bu vəziyyət Qərb siyasətində dəyişiklik tələb edir. Uzun müddət Qərb hökumətləri diplomatik əlaqələri gücdən üstün tutdu, texniki əməkdaşlıq və dialoqu siyasi islahatlara aparan yol hesab etdi, amma bu önərilər səhv çıxdı. Gələcək əməkdaşlıq ölçülə bilən demokratik tərəqqiyə bağlı olmalıdır. Qanun sisteminin legitimliyini ləğv edən proqramlar dayandırılmalı, ciddi insan haqları pozuntusu və kibercinayətkarlıqda iştirak edən məmurlar, hərbçilər və biznes elitasına qarşı hədəflənmiş sanksiyalar artırılmalıdır. Frankofoniya Sammiti də daxil olmaqla Kambocada təşkil olunan yüksək səviyyəli tədbirlərdə Qərb iştirakları siyasi məhbusların azad olması, scam kampaniyalarının ləğvi, siyasi təqiblərin dayandırılması və müstəqil medianın qorunması şərti qoyulmalıdır.

İllərlə beynəlxalq ictimaiyyət nəsil ötürməsini siyasi islahat kimi yanlış başa düşüb. Hun Manetin Kambocusu göstərdi ki, avtoritar sistemlər modernləşə bilər, amma liberallaşa bilməz. Yalnız bu reallığı qəbul edən Qərb hökumətləri demokratik rəqabəti bağlamış institutları dəstəkləməkdən imtina edib, Kambocanın demokratik yenilənməsi üçün şərait yarada bilər.

Bu məqalədə ifadə olunan fikirlər müəllifə məxsusdur və mütləq Al Jazeera-nın redaktə mövqeyini əks etdirmir.