2020—2023-cü illərdə Mali, Niger və Burkina Fosoda baş verən dövlət çevrilişlərindən sonra hərbi rəhbərlər böhtan və anti-terror qanunları qəbul edib. Bu qanunlar jurnalistlərin, bloqerlərin və fəalların mütəmadi saxlanmasına şərait yaradıb. Bundan əlavə, müstəqil radio stansiyaları və onlayn platformalar bağlanıb.

Konrad Adenauer Fondunun Sahel proqramının keçmiş direktoru Ulf Laessing bildirib ki, təzyiq artıb və açıq danışmaq artıq asan deyil. Malidə insanlar daha ehtiyatlı davranırlar. Bu, hökumətə tənqid nöqtəsidir, — deyə o bildirir.

Malidə general Assimi Goita 2020 və 2021-ci illərdə iki hərbi çevrilişdən sonra hakimiyyəti ələ keçirib və ölkəni tədricən hərbi idarəçiliyə yönəldib. 2025-ci ildə Milli Keçid Şurası onun hakimiyyətini növbəti beş il daha təmin edən qanun layihəsini qəbul edib.

Laessinqin sözlərinə görə, əvvəlki illərdə Malinin bəzi bölgələrində təhlükəsizlik yaxşılaşmış, fermerlər sahələrinə qayıda bilirdilər. Lakin hazırda terror təhlükəsi hələ də davam edir və cihadçı üsyançılar ölkənin bəzi hissələrini nəzarətdə saxlayırlar. O, hesab edir ki, heç bir hökumət bu bölgələri geri qaytara bilməyəcək, hətta əlavə çevrilişlər olsa və ya seçilmiş hökumət qurulsa belə.

Onun fikrincə, Bamako sakinləri həm Şəriət qanununu, həm də islamçıları istəmir. Hətta etiraz üçün çox səbəb olsa da, insanlar indiki hökumətin getməsi halında daha çox islamçı hökumətin gələcəyindən narahatdırlar. "İnsanların istədiyi bu deyil," — deyə Laessing əlavə edib.

Burkina Fosoda etirazların boğulması

2023-cü ildə yaradılan Sahel Alyansının digər iki ölkəsində – Burkina Faso və Nigerdə – hərbi rəhbərlər sərt idarəçilik aparırlar. İfadə azadlığı və demokratik istəy və hüquqlar ciddi məhdudlaşdırılıb.

Burkina Fosoda insan haqları fəalı Binta Sidibe-Gascon deyib ki, orada ictimai məkan demək olar ki, yoxdur. Hər kəs susmağa məcbur edilir və özünə senzura tətbiq edir. Milli vəziyyətlə bağlı danışmaq cəsarəti olanlar isə ön cərgəyə göndərilir.

Sidibe-Gascon Observatoire Kisal QHT-nin prezidenti və Sahel üçün Vətəndaşlar Koalisiyasının üzvüdür. O, hazırda diasporada yaşayır.

Afrikadakı cihadçı qruplar və əlaqələri

Burkina Faso hökuməti Sidibe-Gasconu dialoqa hazır olmamaqla günahlandırır. Burkina Faso Prezidenti İbrahim Traore 2022-ci ilin sentyabrında çevrilişlə hakimiyyəti ələ keçirib və ölkədə təhlükəsizliyin bərpa olunacağını vəd edib.

Lakin buna dair çox az göstərici var. Sidibe-Gascon vurğulayıb ki, bütün Burkina Faso vətəndaşlarının hüquqları bir adamın əlindədir. Vətəndaş hüquqları, insan hüquqları, mülkiyyət hüquqları və hətta yaşama haqqı onun nəzarətindədir. Ölkədə ölüm cəzası bərpa edilib ki, bu da geriyə addımdır.

Hərbi lider Traore aprelin əvvəlində mətbuatda demişdi ki, "insanlar demokratiyanı unutmalıdırlar". O əlavə edib: "Əgər bir Afrika vətəndaşı sizə demokratiyadan danışmaq istəsə, qaçın. Demokratiya öldürür."

Burkina Fosoda mətbuat azadlığı da ciddi məhdudlaşıb. Reportyorlar Şəbəkəsinin məlumatına görə, media işçilərinə qarşı təzyiqlər artıb və bir neçə jurnalist mühacirətə gedib. Hərbi rejim xarici, əsasən Fransız media orqanlarını da boğub. 2024-cü ildə Jeune Afrique, Deutsche Welle və The Guardian daxil olmaqla ən azı on media orqanı müəyyən müddətə və ya bildirişə qədər fəaliyyətini dayandırıb.

Hərbi rejimin sərt tədbirlərindən biri mayın 26-da tanınmış sünni dini lider İmam Mohamed İshaq Kindonun həbsidir. İmam ictimai dualar da daxil olmaqla dini təcrübələri tənzimləyən qanunu tənqid etdiyi üçün saxlanılıb. Həbs Uaqaduquda nadir narazılıqlara səbəb olub, yüzlərlə insan onun azad olunmasını tələb edib, polis ilə toqquşma yaşanıb və çox sayda adam saxlanılıb.

Qorxu yaymaqla idarəçilik

Burkina Fosoda diasporada yaşayan jurnalist Newton Ahmed Barry bu hadisələrin qorxu strategiyasının tərkib hissəsi olduğunu deyib. Ona görə, juntanın məqsədi insanları qorxudaraq onları daha böyük problemlərə dözməyə məcbur etməkdir. Juntanın nəzarəti qorxu və terror vasitəsilə təmin etdiyi vurğulanıb.

Başqa bir nümunə isə Burkina Faso Ümumi Tələbə İttifaqının üç aylıq dayandırılmasıdır. Təşkilatın prezidenti və bir neçə üzvü həbs olunub. İttifaq təhlükəsizlik vəziyyətini tənqid etdiyinə görə "terrorizmin təşviqi" və "təhlükəsizlik qüvvələrinin mənəvi çökməsi" ilə ittiham olunur.

Sahel Demokratları Alyansının baş katib müavini Mahamadou İdder Alqabid bu ittihamların regional bir tendensiyanın hissəsi olduğunu bildirib. O, silahsız tələbələri və mülki vətəndaşları terrorizmin təşviqi ilə suçlamağı absurd sayır. Bununla belə, bu, Sahel regionunda qəbul olunmuş sxemdir, — deyə o qeyd edib.

Sahel Demokratları Alyansı nədir?

Alqabidin fikrincə, juntaların “propagandası” əvvəlcə işləyirdi, çünki Afrikalılara suverenlik və müstəmləkəçiliklə mübarizə barədə ümid verirdi. Amma indi Sahel regionundakı insanlar — Mali, Niger və Burkina Fosodan — verilən sözlərin yanlış olduğunu başa düşür. Hətta daha çox hakimiyyət çevrilişləri olsa da, insanlar bu rejimləri tərk edir.

Risklərə baxmayaraq — həbs, oğurlama və zorakılıq — hələ də xaricdən açıq tənqid səslənir. Alqabid vurğulayıb ki, mübarizə uzun və çətin olacaq, çünki qarşıda üç hərbi rejim dayanır.

Fəallar xəyanətin məsuliyyətinin yalnız vətəndaş cəmiyyəti və diasporaya deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə aid olduğunu düşünürlər. Human Rights Watch-un Sahel üzrə tədqiqatçısı İlaria Allegrozzi deyib ki, Burkina Fasonun müttəfiqləri artıq juntanı qınamanın faydasız olduğunu gizlədə bilməzlər. "Səssizlik və qeyri-müəyyənlik avtoritar keçidləri rəsmiləşdirir."

Bu məqalə ilkin olaraq alman dilində yazılıb.