HRW: İraqın yeni ailə məcəlləsi qız uşaqlarını qorumasız qoyur

Beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatı «Human Rights Watch» (HRW) İraqın yeni Şəxsi Status Məcəlləsinin təcili ləğvinə çağırıb. Təşkilatın İraq üzrə tədqiqatçısı Sara Sənbər yazır ki, parlamentin qəbul etdiyi dəyişikliklər qadın və uşaq hüquqlarını onilliklərlə geri atıb.

Nə dəyişib?

1959-cu ildə qəbul edilmiş 188 saylı Şəxsi Status Qanunu nikah yaşını 18, hakimin icazəsi ilə 15 müəyyən edirdi. 2025-ci ilin yanvarında parlament məhkəmədən kənar bağlanmış dini nikahları qanuniləşdirib; cütlüklər indi 1959-cu il qanunu ilə caferi fiqhinə əsaslanan yeni məcəllə arasında seçim edə bilir. 2025-ci ilin avqustunda təsdiqlənmiş məcəllə nikahı «həddi-büluğ»dan sonra mümkün sayır – HRW-nin fikrincə, bu, 9–10 yaşa qədər enə bilər. Məcəllə şahidsiz, qeydiyyatsız və din xadimi iştirak etmədən bağlanan şifahi nikahlara da yol verir.

İraq hökuməti isə 2025-ci ildə BMT-nin Uşaq Hüquqları Komitəsinə ölkədə 9 yaşında nikaha icazə verilmədiyini bildirib. UNICEF-in məlumatına görə, İraqda 20–24 yaşlı qadınların təxminən 28 faizi 18 yaşından əvvəl ərə verilib və ya nikahda olub.

Məhkəmədə hamilə 17 yaşlı qız

Sənbər 2023-cü ilin mayında Bağdad məhkəməsində 17 yaşlı, hamiləliyi aydın görünən bir qızın 20 yaşlı əri ilə birlikdə bir il əvvəl din xadimi vasitəsilə bağladıqları nikahı rəsmiləşdirməyə gəldiyinin şahidi olduğunu yazır. Hakimin sözlərinə görə, qeydiyyatsız dini nikahların əsas səbəbi uşaq nikahıdır. BMT-nin İraqdakı missiyasının (UNAMİ) 2021-ci il hesabatına görə, ölkədə nikahların 33,9 faizi qeydiyyatsız olub, onların 22 faizində isə 14 yaşından kiçik qızlar iştirak edib.

Rəsmi nikah şəhadətnaməsi olmadan dövlət xəstəxanasında doğuş, uşağın təhsili, səhiyyə, iş, mənzil və dul qadın təqaüdü kimi sosial müdafiə imkanları əlçatmaz olur. Ər ölsə, ailəni atsa, məhkəmədən kənar boşansa və ya nikahı inkar etsə, qadın üçün bu sənədi almaq mümkünsüzləşə bilər.

Boşanma və qəyyumluq

Məcəllənin 70–74-cü maddələrinə görə, qadın yalnız tərk edilmə, nəfəqə verilməməsi və ya təkrarlanan fiziki zorakılıq səbəbilə boşana bilər; psixoloji, cinsi və iqtisadi zorakılıq nəzərə alınmır, dini orqan hakimin qərarını dəyişə bilər. Uşaq yeddi yaşına çatanda və ya ana yenidən ərə gedəndə qəyyumluq avtomatik olaraq ataya keçir. HRW-nin təsvir etdiyi Qəzal adlı qadın 2015-ci ildə zorakı ərindən boşanıb; 2025-ci ilin sentyabrında keçmiş əri yeni məcəlləni geriyə tətbiq etdirərək 10 yaşlı oğullarının qəyyumluğunu ondan almaq üçün məhkəməyə müraciət edib.

Mənbələr: Human Rights Watch (Sara Sənbər), 24 fevral 2026; Khaleej Times, 6 oktyabr 2026.