Bisfenol A (BPA) sənaye kimyəvidir və Avropa İttifaqında (AB) uşaq butulkaları ilə termal kağız qəbzlərdən qadağan edilib. İndi isə BPA qida qablaşdırmalarından tam çıxarılacaq.

2026-cı ilin iyulundan başlayaraq, BPA və digər bisfenollarla hazırlanan qida örtükləri və qabları AB-də satışa çıxarılmayacaq.

BPA polikarbonat adlı sərt, şəffaf plastik və epoksi qatqıların istehsalında istifadə olunur. Bu qatqılar, məsələn, içki və qida qutularının daxili örtüyündə olur. Onların məqsədi metalı paslanmadan qorumaq və qidaya qarışmasının qarşısını almaqdır.

BPA həmçinin plastik filmlərdə, çap mürəkkəblərində və yapışdırıcılarda da tapılır. Almaniyanın ən böyük ekologiya təşkilatlarından biri olan BUND illik orta hesabla 410 min ton BPA tərkibli məhsulların Almaniyada satıldığını bildirir.

AB-də BPA-ya tətbiq olunan yeni qadağa yalnız birdəfəlik qida qablaşdırmasına deyil, həm də plastik su butulkaları, nahar qutuları və mətbəx ləvazimatlarına da şamil olunacaq.

BPA-nın sağlamlığa təsiri

BPA kimi kimyəvi maddələr qida qablarında istifadə edildikdə az miqdarda qidaya və içkilərə keçir. Avropa Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (EFSA) fikrincə, BPA bütün yaş qrupları üçün sağlamlıq riski yarada bilər.

EFSA bildirir ki, BPA immun sisteminin bəzi mexanizmlərini dəyişdirə, astma və autoimmun xəstəliklərə səbəb ola bilər. Həmçinin, BPA-nın ürək-damar xəstəlikləri, diabet və piylənmə riskini artırması ilə bağlı dəlillər var.

Ancaq ən önəmlisi BPA-nın hormon sistemlərinə müdaxilə etməsidir. Bu, kişi və qadın fertilitetinə mənfi təsir göstərə və yetkinlik dövrünün başlanması ilə inkişafını dəyişə bilər. BPA müəyyən xərçəng növləri ilə də əlaqələndirilir.

BPA-nın hormonlara təsiri uzun illərdir məlumdur. Buna görə də BPA-nın qadın cinsi hormonu estrogeni təqlid etməsi təəccüblü deyil. 1930-cu illərdə BPA sintetik estrogen əvəzedicisi kimi sınaqdan keçirilib. Sonradan isə tədqiqatçılar BPA-ya bənzər molekulyar quruluşa malik DES (dietilstilbestrol) adlı estrogen törəməsinə yönəliblər.

1970-ci illərə qədər DES hamiləlik problemlərinin müalicəsində işlədilib. Lakin sonra məlum olub ki, DES analarda süd vəzisi xərçəngi və doğuşla bağlı fəsadların riskini artırır, qızlarda isə vaginal və servikal xərçəng təhlükəsini yüksəldir. DES 1971-ci ildə qadağan edilib.

Avropa və ABŞ tədqiqatları BPA-nın geniş yayılmasını göstərir

Avropa Ətraf Mühit Agentliyinin (EEA) araşdırmaları 11 Avropa ölkəsində 92% yetkin iştirakçının sidiyində BPA aşkar edib. ABŞ Milli Sağlamlıq Agentliyinin 2003-2004-cü illərdə apardığı tədqiqat isə 2,500-dən çox şəxsdə 93% BPA izi tapıb.

ABŞ-da qida qablaşdırmasında BPA-nın istifadəsinə ümumi qadağa yoxdur. Ancaq 2012-ci ildə uşaq butulkaları və bardaklarında, 2013-cü ildə isə uşaq süd qablaşdırmasında BPA qadağan edilib. Bəzi ştatlar termal kağızda BPA istifadəsini qadağan edib, Kaliforniyada isə yüksək BPA tərkibli məhsullarda xəbərdarlıq etiketləri tələb olunur.

AB-də EFSA bisfenol A-nın təhlükəsiz gündəlik qəbul həddini 4 mikroqrama qədər olan səviyyədən bədən çəkisi hər kiloqramına 0,2 nanograma endirib. Bu səviyyə ömür boyu təhlükəsiz sayılır.

BPA və oxşar bisfenollar (BPF, BPS) diş dolğularında, sintetik iplikli alt paltarlarda tapılır. Onlar havada, tozda və suda da mövcuddur. Lakin ən çox risk qida və içki qablarında istifadə zamanı yaranır. Hamilə qadınlar BPA-nı plesent vasitəsilə dölə ötürə bilərlər.

AB hələ də tam BPA-sız deyil

AB-nin BPA istifadəsinə dair yeni qadağası dünyada ən sərtidir. Buna baxmayaraq, bəzi istisnalar və keçid dövrləri mövcuddur.

Mövcud BPA tərkibli qablaşdırmadakı qida məhsulları stok tükənənə qədər satıla bilər. Bu qadağa qida tullantılarının qarşısını almaq məqsədilə tətbiq olunur.

Turşulu qidalar üçün BPA əsaslı örtüklərlə kaplanmış qutulara 2028-ci ilə qədər keçid dövrü verilib. Bu qatqı metala turşudan qorunmaq və qidaya qarışmasının qarşısını almaq üçün vacibdir.

BPA təmir zamanı su borularının iç qisminin epoksi qatlarla örtülməsi zamanı suya da keçə bilər. Bu örtüklər zamanla kövrəkləşir və BPA içməli suya düşür. İsti su içmək daha risklidir, soyuq su isə daha təhlükəsizdir. İsti vannada yuyunmaq təhlükə yaratmır.

Təhlükəsizliyi necə təmin etmək olar?

AB-də BPA tərkibli məhsulların qeydiyyatı tələb olunmur. Bəzi məhsullar BPA-sız kimi işarələnsə də, digər bisfenolların istifadə olunması istisna deyil.

Maksimum təhlükəsizliyi təmin etmək üçün konservləşdirilmiş qidalardan imtina edib təzə yeməklər hazırlamaq, şüşə bankalardan istifadə etmək, taxta, şüşə və paslanmayan polad mətbəx əşyaları seçmək, mikrodalğalı sobada plastik qab istifadə etməmək, plastik əşyalar alarkən bisfenolsuz məhsullara üstünlük vermək tövsiyə olunur.

Bundan başqa, lifli qidalar orqanizmi toksik maddələrdən, məsələn PFAS kimyəvi maddələrindən təmizləməyə kömək edir. Lakin liflərin bisfenollara qarşı qoruyucu təsiri hələ öyrənilir.

Bu məqalə Alman dilindən tərcümə olunub.