Dünyanın müxtəlif ölkələrinin müdafiə nazirləri, hərbi rəsmiləri və təhlükəsizlik mütəxəssisləri bu həftə Sinqapurda keçirilən Şanqri-La Dialoqunda (SLD) Asiya-Sakit Okean regionundakı təhlükəsizlik vəziyyətini müzakirə etmək üçün toplaşıblar. Bu konfrans Londonda yerləşən Beynəlxalq Strateji Tədqiqatlar İnstitutu (IISS) tərəfindən 2002-ci ildən bəri hər il keçirilməkdədir.

1. Asiya-Sakit Okean regionunda təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşir

SLD başlamazdan bir həftə əvvəl Sinqapurun baş naziri Lourens Vonq demişdi: “Dəyişən dünyada reallıq budur ki, daha çox volatillik olacaq — davamlı fırtınalarla üzləşəcəyik.”

Son dövrlərdə Asiya-Sakit Okean regionunda bir neçə münaqişə alovlanıb. 2025-ci ilin mayında Hindistan və Pakistan arasında qısa müharibə baş verib. Tayland və Kamboca arasındakı münaqişə 2025-ci ilin dekabrında sona çatıb. 2026-cı ilin fevralında Pakistan və Əfqanıstan arasında təkrar toqquşmalar hava zərbələrinə qədər yüksəlib. Myanmanda vətəndaş müharibəsi davam edir. Cənub Çin Dənizində gərginlik daima qalmaqdadır. Tayvan isə regionun təhlükəsizlik məsələlərinin mərkəzində olaraq qeyri-müəyyən vəziyyətdədir.

Ən çox müzakirə olunan mövzu ABŞ və Çin arasındakı artan rəqabət olub. Çin ordusunun sürətlə möhkəmlənməsi regiondakı güc balansını dəyişir.

Çinin nüvə qüvvələrini artırmasının səbəbləri

IISS-nin Cənub-Şərqi Asiya Təhlükəsizliyi və Müdafiəsi üzrə baş mütəxəssisi Evan A. Laksman qeyd edib: “Bölgədəki böyük, orta və kiçik dövlətlər bu pisləşən təhlükəsizlik mühitindən qaça bilməzlər.”

Vyetnam Prezidenti və Baş Katibi To Lam Konfransda çıxışında vurğulayıb ki, dövlətlər arasında rəqabət təbii olsa da, məsuliyyətli, məhdudlaşdırılmış və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə idarə edilməlidir. O deyib: “Davamlı regional nizam qorxu və qarşılıqlı güvənsizlik üzərində qurula bilməz.”

O, həmçinin təhlükəsizliklə inkişafın sıx bağlı olduğunu bildirib: “Bir çox ölkələr üçün inkişaf təhlükəsizlikdən sonra ikinci seçim deyil.”

Avstraliyanın vitse-prezidenti və müdafiə naziri Riçard Marls razılaşaraq qeyd edib: “Təhlükəsizlik tamamilə inkişafla bağlıdır. Harada rifah və insan inkişafı varsa, orada sabitlik və sülh üçün təkan verir. Bunlar sual altına düşəndə volatillik və qeyri-sabitlik yaradır.”

2. Silahlanmaya daha çox vəsait ayrılır

Lakin bu ilki SLD-də təhlükəsizlik vəziyyətinin pisləşməsinə cavab əsasən inkişaf yox, silahlanmanın artırılması olub. Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun (SIPRI) məlumatına görə, 2025-ci ildə Asiya-Sakit Okean regionunda hərbi xərclər 8,1 faiz artaraq 681 milyard dollara çatıb.

ABŞ Müdafiə Naziri Pit Hekseth bu rəqəmlərin kifayət etmədiyini bildirib. O şənbə günü xalqa müraciətində ABŞ-ın müdafiəyə tezliklə 1,5 trilyon dollar xərcləyəcəyini açıqlayıb. Bütün ABŞ müttəfiqlərinə təhlükəsizliklərinə daha çox sərmayə yatırmağa çağırıb. Hekseth deyib: “Güc balansı real hərbi qüvvəyə, real sənaye imkanlarına və siyasi iradəyə malik olan müttəfiqləri tələb edir. Uzun illərdir ki, regionun təhlükəsizliyi əsasən Amerika hərbi qüvvələrinin üzərinə düşüb, digər müttəfiqlər isə öz müdafiə qabiliyyətlərini zəiflətməyə imkan veriblər.”

O, Cənubi Koreya, Filippin, Avstraliya, Sinqapur, Malayziya, Tayland, Vyetnam və Hindistanı alqışlayaraq onların Avropadan fərqli olaraq sülhün yalnız güc yolu ilə təmin oluna biləcəyini anladıqlarını vurğulayıb.

Almaniya heyəti ABŞ-ın tənqidlərinə soyuqqanlı yanaşıb. Müdafiə üzrə Dövlət Katibi Nils Hilmer bildirib ki, region Avropanın qarşılaşdığı kimi kifayət qədər imkanlardan məhrumdur. Almaniya konstitusiya dəyişikliyindən sonra ən azı kifayət qədər maliyyə əldə edir. O deyib: “Bir neçə ildən sonra ilk dəfə Bundesver ehtiyac duyduğu vəsaiti alır. Ən vacib məsələ vaxtında, düzgün və kifayət qədər silahların alınmasıdır.”

SLD-də “daha çox silah avtomatik təhlükəsizlik və sülh yaratmaz” fikri az müzakirə olunub. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin sədri Mirjana Spolyariç qeyd edib: “Silahların istehsal olunduğu yerdə istifadə olunacaq. Silahların kütləvi istehsalı və müdafiəyə kütləvi sərmayə insan və maddi itkilərə səbəb olur. Ona görə də müharibənin bu tərəfini, müdafiə büdcəsi planlaşdırarkən, əvvəldən nəzərə almalıyıq.”

3. Tayvan qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalır

Bu ilki çıxışında Hekseth Tayvandan danışmayıb. Çin Xalq Respublikası Tayvanı “ayrılmış əyalət” kimi görür və “yenidən birləşməni” zor gücü ilə təmin etmək variantını inkar etmir.

2025-ci il SLD-də Hekseth “kommunist Çin”dən xəbərdar olaraq onun Tayvana hücum edə biləcəyini, bunun isə dünya üçün fəlakətli nəticələri ola biləcəyini demişdi.

ABŞ-Çin münasibətlərində dəyişiklik xüsusilə Tayvanla bağlı, may ayında Prezident Donald Trampla Prezident Si Cinpin arasında görüşdən sonra diqqət çəkir. Hər iki lider Çin tərəfinin “konstruktiv münasibətlər və strateji sabitlik” formulunda razılaşdıqlarını açıqlayıb. Hekseth çıxışında bu ifadəni istifadə edərək bildirib ki, region və ABŞ “təhlükəsizlik mühitini qətiyyətlə qiymətləndirir və hər hansı hegemonun hakimiyyəti altında olan Sakit Okean regionunun güc balansını poza biləcəyini, qoruduğumuz tarazlığı sarsıdacağını başa düşürlər.”