Bu ilin əvvəlində Amsterdamdakı Artis Zoo Muzeyi nəhəng dinozavr skeleti ilə yanaşı, "laboratoriyada yetişdirilmiş T. rex dərisindən" hazırlanmış əl çantasını təqdim etdi.

Bu geniş reklam olunan əşya cümə axşamı hərraca çıxarıldı, lakin satılmadı. Parisdə fəaliyyət göstərən Drouot hərrac evi verilən təkliflərin gözləniləndən çox aşağı olduğunu açıqlayıb. Hərracçılar Giquello bu nadir əşyanın 500.000 dollardan çox satılacağını gözlənsə də, təkliflər yalnız təxminən 150.000 dollar səviyyəsinə çatıb.

Təcrübə məhsulu

Polşa mod markası Enfin Leve bu əl çantasını eksperimental geyim xəttinin bir hissəsi kimi hazırlayıb. Lakin ən çox diqqət çəkən dizayn yox, istifadə olunan materialdır. Marka sosial mediada "Əlimizdə olanlardan tam fərqli xarakterə malikdir. Sıx, ilkin, öz məntiqi ilə işləyir" yazıb.

Bəs onlar "T. rex dərisi" deyəndə həqiqətən nəyi nəzərdə tuturlar?

Dinozavrlar təxminən 66 milyon il əvvəl yoxa çıxıb. 1990-cı illərdə çıxan "Jurassic Park" filmi dünya miqyasında dinozavr sevginə səbəb oldu və alimlərin onları klonlaya biləcəyi fikrini yaydı. Lakin tədqiqatçılar daim bildiriblər ki, DNA zamanla parçalanır və klonlama mümkün deyil.

Dinozavr zülalları ilə bağlı mübahisələr

20 il əvvəl Montana ştatında tədqiqatçılar Tyrannosaurus rex skeletinin hissələrini tapdı. Paleontoloq Meri Higbi Şvaytserin heyəti sümüklərin içində yumşaq toxuma qalıqları və zülal parçalarının olduğunu açıqladıqdan sonra bu tapıntı daha çox diqqət çəkdi.

O vaxta qədər alimlər belə orqanik materialın milyonlarla il saxlana bilməyəcəyini düşünürdü.

Amma bir çox tədqiqatçı bu tapıntıya şübhə ilə yanaşıb. Bəziləri sümüklərdə olan bakteriyaların Şvaytserin aşkar etdiyi strukturların yaranmasına səbəb olduğunu iddia edir. Onun heyətinin tapdıqları barədə mübahisələr hələ də davam edir.

Amsterdamdan hazırlanan əl çantası layihəsi Montana tapıntısına əsaslanıb. "The Organoid Company"nin təsisçiləri Tomas Miçel və Ernst Volvetang laboratoriyada yetişdirilən dərini hazırlamağa yardım edib. Miçel Instagram videosunda prosesi belə izah edib: "Bu, tapmaca kimidir, amma yalnız bir neçə parça var və qalanını doldurmaq lazımdır." Mərkəzi sual isə mövcud parçaların əslində T. rex-ə aid olub-olmamasıdır.

Torino Universitetindən postdoktor tədqiqatçısı Yan Dekker isə şübhəlidir. O, paleoproteomika – qədim qalıqlardan zülalların tədqiqi üzrə ixtisaslaşıb.

"Dinozavr zülalları çox mübahisəlidir," Dekker "DW"-yə deyib. "Zülalların nə qədər yaşaya biləcəyinə dair qəbul edilən hədd çox az hallarda 20 milyon il kimi hesab olunur." Halbuki T. rex ondan üç dəfədən çox əvvəl yoxa çıxıb. Buna görə də Dekker əl çantasının içində həqiqi dinozavr materialının olacağına inanmır.

Daha çox toyuqdan hazırlanıb?

Laboratoriyada yetişdirilən dərilər yeni biotexnologiya sahəsi sayılır. Tədqiqatçılar ənənəvi dərilərə oxşar material hazırlamağa çalışırlar.

Amsterdam çantasının hazırlanmasında tapılan zülal parçaları – istər T. rex-dən olsun, istər olmasın – başlayğıc material kimi istifadə olunub. Sonra süni intellekt tam zülal ardıcıllığını bərpa etmək üçün işlədilib. Tədqiqatçılar əsas olaraq toyuq zülalına üstünlük veriblər, çünki quşlar dinozavrların ən yaxın qohumlarıdır.

Dekker prosesi maraqlı hesab edir. Amma əsl parçalar T. rex-ə məxsus olsa belə, onun sözlərinə görə, alınan zülal ardıcıllığının təxminən 90 faizi toyuq mənşəlidir.

"Onlar müxtəlif növlərdən, əsasən toyuqdan olan məlumatlar əsasında təlim keçmiş süni intellekt modelindən istifadə edib sintetik kollagen yaratdılar," Dekker bildirib. "Bu, özlüyündə maraqlı irəliləyişdir, amma dinozavr deyil. Əsasən toyuğa oxşayır."

Dərinin lüks cazibəsi

Layihəni həyata keçirən şirkət "DW"-nin sorğularına cavab verməyib. Amma çantanın istehsalçıları mətbuat açıqlamasında bildiriblər ki, laboratoriyada yetişdirilən dərilər lüks bazarda hələ arzu olunan rəğbəti qazana bilməyib. Reklam agentliyi VML-dən Bas Korsten deyib: "Biz bildik ki, radikal fərq yaratmalıyıq." T. rex mövzusu təbii marketinq vasitəsi oldu, çünki dinozavrlar dünya üzrə insanların daim maraq göstərdiyi mövzudur.

Dekker də bu marağı anlayır, amma diqqətini markalaşmaya yox, tədqiqatlara yönəldib. O, biomolekulyar analizlə uzaq keçmişi daha yaxşı öyrənməyə çalışır. Dinozavr dövründə dünya bioloji müxtəliflik baxımından fərqli idi və alim bu "tamamilə qəribə, amma eyni zamanda tanış olan dünyanı" öyrənmək ümidindədir.

Paleoproteomika mütəxəssisi elmi baxımdan "T. rex dərisi" terminindən istifadə etməsə də, bu söz insanların elmə marağını oyatmaqda faydalıdır.

Bu məqalə ilkin olaraq alman dilində yazılıb. İlk dəfə 19 may 2026-cı ildə dərc edilib, sonra əl çantası hərraca çıxarılandan sonra 12 iyun tarixində yenilənib.