ABŞ və İran arasında İsveçrədə cümə günü imzalanacaq memorandum dünya enerji böhranına səbəb olan və qlobal bazarları sarsıdan müharibəni bitirmək üçün daha geniş həll çərçivəsində İran üçün 300 milyard dollarlıq investisiya fondu yaradılmasına imkan verəcək.

ABŞ Vitse-prezidenti Cey Di Vens bazar ertəsi günü CBS News-a açıqlama verərək, stimulların İranın razılaşmaya riayət etməsi "performansı" ilə bağlı olacağını və memorandumun hər iki tərəf tərəfindən bazar günü rəqəmsal şəkildə imzalandığını bildirib.

Maliyyə stimullarının həcmi ABŞ Prezidenti Donald Trampın 2015-ci il nüvə sazişinə uzun müddət tənqidləri ilə gündəmə gəlib. Tramp ‘‘ABŞ-ın İrana 300 milyon dollar ödədiyi’’ iddiasını "saxta xəbər" adlandırıb, Vens isə CBS-ə bildirib ki, bu, İranın zənginləşdirilmiş uranı qarşılığında ABŞ tərəfindən ödəniş olmayacaq.

Vitse-prezident CBS Morning proqramında əlavə edib: “İnsanlar milyardlarla dollar aktivin azad ediləcəyini deyəndə, bu doğru deyil. Doğru olan odur ki, İran öhdəliklərini yerinə yetirsə, daha firavan bir gələcəyi olacaq.”

300 milyard dollarlıq investisiya fondu haqqında nə bilirik?

Vens memorandumun “əsasən İrana əl uzatması və deməsi”nə diqqət çəkib: “Baxın, siz öhdəliklərinizi yerinə yetirməyə və nüvə proqramınızın real yoxlanmasına imkan verməyə hazır olsanız, sizi dünya iqtisadiyyatına yenidən qəbul edəcəyik.”

O, bu fondun Körfəz Sahili koalisiyası tərəfindən maliyyələşdirilərək istifadə edilə biləcəyini, ABŞ-dan birbaşa pul daxil olmayacağını, lakin İran qlobal iqtisadiyyatda öz mövqeyini bərpa etdikdə imkanların yaranacağını bildirib.

"New York Times" mənbələrə istinadla yazıb ki, fond hökumətlərdən yox, İran investisiyasına maraq göstərən şirkətlər üçün yaradılacaq.

Middle East Council on Global Affairs-ın qeyri-rezident aparıcı əməkdaşı Muhanad Seloom Vaşinqton üçün bu modeli risksiz həll yolu adlandırıb: “Əgər İran islahat edərsə, administrasiya sülhü təmin etmiş olacaq; etməzsə, ABŞ heç nə itirmir, risk isə Körfəzdə qalır.”

İranın dondurulmuş aktivləri ilə bağlı nə məlumdur?

Seloom investisiya fondu ideyasının İranın dondurulmuş aktivlərinin birbaşa açılması görüntüsündən qaçmaq üçün formalaşdığını söyləyib. İranın dondurulmuş aktivlərinin dəqiq məbləği məlum deyil, lakin rəsmi və ekspert rəylərinə görə, ümumi məbləğ 100 milyard dollardan çoxdur.

1979-cu il İslam İnqilabından sonra ABŞ və digər ölkələrin tətbiq etdiyi sanksiyalar, həmçinin İranın nüvə və ballistik raket proqramları iqtisadiyyatını iflic vəziyyətə salıb. Bu tədbirlər İranın neft gəlirləri kimi aktivlərinə çıxışını məhdudlaşdırıb və vəsaitlər xarici banklarda dondurulub.

Obama administrasiyası 2015-cü ildə imzalanan nüvə sazişindən sonra Tehrana sanksiyaları azad etmişdi, lakin Tramp 2018-ci ildə bu sazişi ləğv etdi. Həmin saziş İranın nüvə zənginləşdirməsini məhdudlaşdırırdı və bunun qarşılığında sanksiyalar qaldırılırdı.

İran dövlətinə bağlı Mehr News agentliyi memorandum layihəsinin 24 milyard dollar dondurulmuş aktivin açıla biləcəyini ehtiva etdiyini yazıb. Vens CBS News-in bu rəqəmin həqiqiliyini soruşmasına cavab olaraq bildirib ki, bu rəqəm heç bir sənəddə və iranlılarla müzakirələrdə yoxdur.

O əlavə edib: “Aktivlərin açılması barədə danışmağa hazırıq, amma daha böyük razılaşma onların iqtisadiyyatının sanksiyalardan azad edilməsidir – bu, İran nüvə proqramında uzunmüddətli öhdəlik götürdükdən sonra mümkün olacaq.”

İran üçün statusa görə müharibə təxminən 29 milyard dollar ziyan vurub, əhali isə 1942-ci ildən bəri ən yüksək inflyasiya ilə üzləşib. Bu şəraitdə sərmayə fondu vacib dəstək rolunu oynaya bilər.

Seloom Tehran üçün bu fondun milli müstəqil yardım kimi yox, nəzarətli və şərti pul kimi qavrandığını bildirir və bunun “lütf məsələsi” yaradacağını vurğulayır.

Cümə günü imzalanacaq razılaşmadan sonra hansı mübahisələr müzakirə olunacaq?

ABŞ-ın əsas məqsədlərindən biri İranın nüvə proqramına dair narahatlıqları azaltmaqdır, xüsusən zənginləşdirilmiş 440 kq-dan çox uran ehtiyatı ilə bağlı.

Memorandum mövcud atəşkəsi 60 gün uzadır. Bu dövrdə tərəflər zənginləşdirilmiş uranın məhv edilməsi də daxil olmaqla digər məsələləri müzakirə edəcək.

Vens deyib ki, Tehran uran ehtiyatını təhvil verməyə, müntəzəm yoxlamadan keçməyə və nüvə silahlarının istehsalı və alınmasından uzaq durmağa razılıq verib. Razılaşmanın tam mətninin açıqlanması hələ baş tutmayıb.

Hormuz boğazının yenidən açılması məsələsi həm ABŞ, həm İran arasında müzakirə mövzusudur. Tramp bazar günü razılaşmanı elan edərkən “Neft axsın!” ifadəsi ilə boğazın açılacağına işarə edib.

Vitsə-prezident Vens CNBC-yə bildirib ki, boğazın açılması ilə bağlı bütün məsələlər hələ həll olunmayıb. “Gözləntimizdən biri boğazın uzun müddət ödənişsiz açılmasıdır, bunu texniki danışıqlarda həll edəcəyik,” deyə o vurğulayıb.

İsrailin Livana qarşı təcavüzü də gərginlik yaradacaq, çünki İran atəşkəs razılaşmasına müttəfiq ölkənin daxil edilməsini istəyir. İsrail isə Hizbullah hədəflərinə zərbələri məhdudlaşdıran hər hansı razılığı qəbul etməyib. Müdafiə naziri İsrail Katz cümə günü deyib ki, ordu Tehranla razılığa baxmayaraq Livanda fəaliyyətini davam etdirəcək.

Razılığa qarışıq reaksiyalar

İran Xarici İşlər naziri Abbas Əraqçi memorandumun ölkə üçün iqtisadi faydalar yaradacağını bildirib, lakin İranın bütün ehtiyaclarını yalnız bu faydalara güvənməyəcəyini vurğulayıb.

O, Press TV-ə açıqlamasında ABŞ sanksiyalarının ləğvi və nüvə proqramı barədə müzakirələrin imzadan sonra 60 gün davam edəcəyini söyləyib. İranın yeni ali rəhbəri Möctəbə Xamenei hələ mövzu ilə bağlı açıqlama verməyib.

Bəzi iranlı müşahidəçilər razılaşmanın elanının Trampın ad gününə təsadüf etməsinə etiraz ediblər. Mühafizəkar jurnalist Parisa Nasr X platformasında yazıb: “Şəhid rəhbərin qatilinə doğum günü hədiyyəsi vermək razılaşmanın yazılmamış şərtlərindən idi?”

İran Prezidenti Məsud Pezeşkian bildirib ki, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası razılaşmanı təsdiqləyib və bu, “Amerikanın İran xalqının hüquqlarına hörmət öhdəliyini sınaqdan keçirmək üçün” vacibdir.

Tramp cümə axşamı Fransada keçirilən G7 sammitində İranla razılaşmanı “ədalətli” və “yaxşı” adlandırıb. O, İrana nüvə silahı sahibi ola bilməyəcəyini də vurğulayıb.

Qatar Əmiri Şeyx Tamim Bin Həmid əl-Tani isə razılaşmanın bölgə üçün müsbət nəticələr verəcəyini bildirib. “Bu çox vacib razılaşmadır, hələ çox iş görülməlidir, amma düzgün istiqamətdə irəliləsək, böyük nailiyyətlər əldə edə bilərik,” deyə o qeyd edib.

ABŞ-ın demokrat qanunvericiləri müharibənin dayandırılması razılaşmasını alqışlayır, lakin şərtlərin açıqlanmasını tələb edirlər. Senator Qreqori Miks vurğulayıb ki, “hər hansı yekun razılaşma davamlı, icra oluna bilən və şəffaf olmalıdır” və bu sadəcə siyasi təbliğatdan ibarət olmamalıdır.

ABŞ-ın respublikaçı senatoru Lindsi Qrem razılaşmadan məmnunluğunu bildirib, lakin İranın mövqeyinin ABŞ-ın danışıqlar qrupunun dedikləri ilə fərqli olduğunu deyərək narahatlığını ifadə edib.

Middle East Council on Global Affairs-dan Seloom tərəflərin fərqli hekayələrinin gerçək dialoq olmadığını, bir-birinə deyil, daxili ictimaiyyətə danışdıqlarını qeyd edib. “Hər iki tərəf bunu dürüst şəkildə satmayan bir qələbə olaraq təqdim etməlidir,” deyə o əlavə edib.