Yağlı və lifsiz qidaların sağlamlığa təsir edən fəsadları çoxdur:

• aşağı sıxlıqlı lipoprotein xolesterolu (LDL) və ya “pis” xolesterol,
• tıxanmış arteriyalar,
• çəki artımı,
• ürək xəstəliyi,
• qalxanbənzər vəzinin yüklənməsi,
• qan şəkərinin sürətlə yüksəlməsi,
• pis həzm.

Almaniyanın Münih Texniki Universitetindən, RWTH Aachen və Alman İnsan Qidalanması İnstitutundan (DIfE) tədqiqatçılar göstəriblər ki, belə sağlam olmayan qidalar 50 yaşdan kiçik yetkinlər arasında ən çox yayılmış və ölümcül xərçəng növlərindən birinin inkişafına səbəb olur.

Tədqiqatçılar bağırsaqda ikinci dərəcəli öd turşusu istehsal edən bəzi bakteriyaların çoxalmasına səbəb olan bu qidaların, şişin böyüməsini təşviq etdiyini müəyyənləşdiriblər.

Tədqiqatın nəticələri 2026-cı ilin avqust ayında "Gut" jurnalında dərc olunub.

Alman İnsan Qidalanması İnstitutunun doktorantı və tədqiqatın əsas müəllifi Annika Ossvald DW-yə bildirib: "Bizim tədqiqatımızın özəlliyi səbəb-nəticə əlaqəsini göstərməsidir. İndiyə qədər yalnız bəzi ikinci dərəcəli öd turşuları ilə kolorektal xərçəng arasında əlaqənin olduğunu bilirdik."

Qidalanma iltihabı necə təşviq edir və geri çevirmək mümkündür

Öd turşusunun kolorektal xərçənglə əlaqəsi necədir?

Yediyiniz qidalardakı yağ qaraciyərdə ilkin öd turşularının istehsalını başlatır. Bu turşular bədənin yağları parçalamaq və mənimsəməsi üçün vacibdir. Əksəriyyəti yenidən mənimsənilir və qaraciyərə qayıdır.

Kiçik miqdarda isə bağırsağa çatır. Orada bəzi bakteriyalar onları ikinci dərəcəli öd turşularına çevirir, o cümlədən dəoksixol turşusuna (DCA). Daha çox yağlı qida qəbul etdikcə, bağırsaqda DCA-nın konsentrasiyası artır və problemlər başlayır.

Ossvald və əməkdaşları laboratoriyada siçanlar üzərində aparılan sınaqlarda bu prosesi yoxlayıblar. Onun sözlərinə görə, "səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmək üçün siçan modelləri işimizin əsasını təşkil edib."

Tədqiqat qrupu DCA istehsal edən bakteriyaları bağırsaq mikrobiomunu tam nəzarətdə saxladıqları siçanlara köçürüb. Daha sonra həmin siçanlarda və bakteriyalarsız siçanlarda kolorektal xərçəng inkişaf etdirilib. Bağırsağında DCA istehsal edən bakteriyalar olan siçanlarda şişin böyüməsi bakteriyasız siçanlara nisbətən daha çox olub.

DCA olan siçanlarda hüceyrə bölünməsi də artır. Hüceyrə bölünməsinin artması xərçəng riskini yüksəldir, çünki DNA-nın təkrarlanmasında səhvlər çoxalır. Bu mutasiyalar toplanaraq xərçəngə səbəb ola bilər.

Humanlarda da prosesin olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün tədqiqatçılar 1000-dən çox nəfərin, həm kolorektal xərçəngi olan, həm də sağlam nəcis nümunələrini analiz ediblər. DCA istehsal edən bakteriyaların genləri xərçəng olan insanlarda daha çox tapılıb.

Mikrobioloq Sören Ocvirk, tədqiqatın digər müəllifi, bildirib: "Nəticələrimiz göstərir ki, yüksək yağlı Qərb tipli pəhriz və mikrobiomdakı dəyişikliklər insan bağırsağının sağlamlığına təsir edir."

Ossvald vurğulayır ki, tədqiqat əsasdır və əlavə araşdırmalar tələb olunur. Lakin DCA istehsal edən bakteriyaların çoxalması ilə şiş böyüməsi arasındakı səbəb-nəticə bağlantısının sübutu kolorektal xərçəngin yeni müalicə yollarını açır.

Kolorektal xərçəngi daha yaxşı anlamaq niyə vacibdir?

Kolorektal xərçəng 50 yaşdan kiçiklərdə ölüm nisbəti artan yeganə xərçəng növüdür. Bu barədə məlumat yanvar 2026-da "Journal of the American Medical Association"da dərc olunub.

1990-2023-cü illərdə ABŞ-da beyin xərçəngi, süd vəzi, leykoz və ağciyər xərçəngindən ölüm halları azalıb. Ancaq kolorektal xərçəngdən ölüm halları 2005-dən başlayaraq illik 1,1 faiz artıb. ABŞ bu tendensiyanın göstəricisi kimi qəbul edilir, xüsusilə Qərb tipli pəhrizlə bağlı olaraq.

Kolon və ya rektumda başlayan xərçəng erkən aşıqlanarsa, müalicə olunur. Lakin xəstəliyin başlanğıc mərhələlərində simptomlar tez-tez görünmür.

Simptomlar ortaya çıxanda da, hemoroid və ya irritabl bağırsaq sindromu kimi daha az təhlükəli xəstəliklərlə səhv dəyərləndirilə bilər.

Kolorektal xərçəngin simptomları aşağıdakılardır:

• nəcisdə və ya nəcis üzərində qan,
• vaxtaşırı və ya davamlı ishal ya da qəbizlik,
• davamlı qarın ağrısı,
• mətəklər və ya qramplar,
• şişkinlik hissi.

Erkən aşkar etmənin digər problemi bəzilərinin bağırsaq sağlığı ilə bağlı simptomları həkimi ilə danışmaqdan utanmasıdır. Buna görə utanmayın, həkiminizlə danışın.

Bağırsaq ikinci beyin ola bilərmi?

Tədqiqat nəticələri kolorektal xərçəng müalicəsində necə kömək edə bilər?

Gələcəkdə mikrobiom transplantasiyaları müalicə variantlarından biri ola bilər.

Annika Ossvald deyir: "Bağırsağında daha az DCA istehsal edən bakteriyalar olan insanların mikrobiomunu kolorektal xərçəng xəstələrinə köçürmək mümkündür. Bu, şişin böyüməsini yavaşlada bilər."

Lakin ən yaxşı yol kolorektal xərçəngin qarşısını almaqdır. Genetik meyl olsa da, çox şey həyat tərzi amillərinə bağlıdır.

Sağlam qidalanmaq, dietdə ətin və yağlı qidaların miqdarını azaltmaq, siqaret çəkməmək kolorektal xərçəng riskini azaltmaq üçün faydalıdır.