Kanada təhlükəsizlik rəsmiləri Titan batiskafının faciəvi son səfəri ilə bağlı sərt hesabat yayıb. ABŞ şirkətinin “qrup düşüncəsi” və “təstiq meyli” səbəbindən sınaqdan keçirilmiş texnikalarının qarşılaşdıqları ciddi riskləri anlamadığı üzə çıxıb.

6,7 metr uzunluğunda karbon lifli batiskaf 2023-cü ilin iyun ayında Atlantik okeanının dərinliyinə enərək Titanic gəmisinin qalıqlarına doğru yola çıxıb. Beş sərnişinlə yola çıxdıqdan təxminən iki saat sonra rabitə itib. Onun yoxa çıxması beynəlxalq axtarışa səbəb olub və Kanada ilə ABŞ bütün mövcud resursları səfərbər edib.

Səyahəti təşkil edən OceanGate şirkəti Titanic-in son dinclik yerinə turlar keçirirdi. Titanic 1912-ci ildə buz dağına dəyərək batmış və 2200 nəfərdən çox sərnişin və ekipajdan 1500-ü həyatını itirmişdi.

Batiskafda Hamish Harding, 58 yaşlı britaniyalı kəşfiyyatçı və pilot; 48 yaşlı Britaniya-Pakistan biznesmeni Şahzada Davud və onun 19 yaşlı oğlu Suləman; dərin su dalğıcı, keçmiş Fransa donanması komandiri, Titanic qalıqları üzrə aparıcı mütəxəssis Pol-Anri Nargeole, həmçinin OceanGate-in təsisçisi Stokton Raş var idi.

Birkaç gün ərzində tədqiqatçılar gəminin qalıqlarını tapdılar, hansı ki, Newfoundlendən təxminən 640 km aralıda yerləşirdi. Onlar batiskafın Titanic qalıqları yaxınlığında strukturunun çökməsi nəticəsində bütün sərnişinlərin dərhal həlak olduğunu qənaətinə gəliblər.

Kanadanın nəqliyyat və təhlükəsizlik idarəsi (TSB) çarşənbə günü açıqladığı hesabatında batiskafın dizaynında və şirkət mədəniyyətində bir sıra çatışmazlıqların faciədə əsas rol oynadığını qeyd edib.

OceanGate batiskafı dərinliyə enmək üçün karbon lifli yeni texnologiya kimi təqdim edirdi.

İnspektorlar bildirirlər: “İnsanla dolu karbon lifli batiskafın dərin okeana enişinə nümunə yox idi. Şirkət həm daxildə, həm də ictimaiyyətə fəaliyyətlərinin riskli olduğunu etiraf etmişdi.”

Şirkət Titanın təzyiqə qarşı reaksiyasını yoxlamaq üçün Vaşinqtonda onun bir üçüncü ölçülü iki modelini hazırlayıb. Bu modellərdə altı test aparılıb, hansılar ki, Titanin dərinliyindən yuxarı səviyyədə uğursuzluğa düçar olub.

Dizayn və istehsal karbon lifinin “qat-tarazlığını” azaltmaq üçün dəyişdirilib. Qatların dalğalanması materialın gücünü ciddi zəiflədə bilərdi.

Lakin şirkət bilmirdi ki, Titanın karbon lifli silindri hər dəfə dərin okeanda təzyiqə məruz qalanda zərər yığır.

İnspektorlar yazıblar: “Normal mühəndislik təcrübəsi tam ölçüdə modelləri yüzlərlə, bəlkə də minlərlə test dövrəsinə məruz qoymaqdır.”

OceanGate son texnikanı kifayət qədər yoxlamayıb. Titanic dərinliyi və daha dərinlərin testi aparılsa da, gövdənin təkrar istifadə zamanı nə vaxt və necə sıradan çıxacağı barədə əlavə analiz etməyib. “Tam ölçülü təzyiq qabığının ekstremal təzyiq dövrələrinə nə qədər davam gətirəcəyi məlum deyildi,” hesabatda vurğulanır.

Hesabatda göstərilir ki, ənənəvi batiskafların dizaynında təhlükəsizliyi artırmaq üçün müxtəlif materiallar və formalar istifadə olunur. Titanın dizaynı “yeni” adlandırılaraq, onun tikinti və testlərinin standart mühəndislik təcrübələrinə uyğun olmadığı qeyd olunub. İnspektorlar gövdənin tikintisində istifadə olunan materialdan qalıqları təhlil edərək, texnikanın möhkəmliyini zəiflədən qüsurlar aşkar ediblər.

Bundan başqa, texnikanın zərər ala biləcəyi hadisələrdən biri 2022-ci ildə Titanic qalıqlarına toqquşması və sonrakı dalışdan sonra səthə qalxarkən yüksək səslə partlayışdır. Texnika 2022-2023-cü illər arasında təbii şərtlərə məruz qalıb.

Hesabatda deyilir: “Hər dəfə struktur stressə məruz qalanda kiçik zərər yığılır. Stress nə qədər çox olarsa, zərər daha sürətlə yığılır.”

Batiskaf 13 uğurlu dalış edib, amma materialdakı zəiflik 14-cü səyahətin ölümcül olmasına səbəb olub. Bütün qalıqlar tapılmasa da, tədqiqatçılar gövdənin sıradan çıxmasının ekipajın 3000 metrdən dərinlikdə nəzarət mesajı verməsindən 5.397 saniyə sonra baş verdiyini hesablayır.

Fövqəladə struktur qüsurdan əvvəl xəbərdarlıq üçün istifadə olunan akustik sistem “kifayət qədər əvvəlcədən xəbərdarlıq edəcəyi testi keçməyib” və fəlakət zamanı “gözlənilən kimi işləməyib.”

Texnikanın fiziki strukturu inspektorların narahatlığına səbəb olduğu kimi, onlar şirkət mədəniyyətinin də qapalı düşüncə ilə, vahidlik təzyiqləri və qrup müqavimətinin şişirdilməsi xüsusiyyətlərini göstərdiyini aşkar ediblər. Bu isə riskləri artırırdı.

Hesabatda qeyd olunub: “OceanGate-in fəaliyyətində peşəkar işçilər təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlarını və CEO ilə fərqli fikirlərini bildirəndən sonra ya şirkəti tərk edib, ya da işdən çıxarılıblar.” Təstiq meyli Titan təzyiq qabığının struktur bütövlüyü və ömrünə dair qərarların və risklərin idarə olunmasına təsir edib.

2023-cü ilin iyulunda OceanGate veb saytında qısa açıqlama yayıb və “bütün tədqiqat və kommersiya əməliyyatlarını” dayandırdığını qeyd edib.

İnspektorlar batiskafların sahəsinin əsasən tənzimlənmədiyini, şirkətin fəaliyyət göstərdiyi ölkələrdə tənzimləyici qurumların risk qiymətləndirmə proseslərinə heç bir səviyyədə nəzarət etmədiyini, həmçinin təsnifat cəmiyyətinin yoxlamasının olmadığını aşkar ediblər.

Kanadanın Nəqliyyat Departamenti ilə digər dövlət orqanları arasında məhdud məlumat mübadiləsi nəticəsində çox zaman Titanla bağlı əsas məlumatlardan məhrum qalırdı.

Bir dəfə, 2021-ci ildə, Balıqçılıq və Okeanlar Departamenti OceanGate missiyasına qoşularaq təyin etdi ki, Titan heç bir tənzimləyici orqan tərəfindən təsdiqlənməyib, insan daşıya bilən batiskaflarda geniş tətbiq olunmayan materiallardan hazırlanıb və şirkətin sığortası yoxdur.

Departament xəbərdarlıq etdi ki, siyasət dəyişməzsə, “gəmi və heyət az müdafiə ilə fəaliyyət göstərəcək, bu da təhlükəsiz olmayan şərait və ölümcül qəzalara yol açacaq.”

TSB-nin sədrı Yoan Marier deyib: “İllərdir dəniz sektorunda daha güclü tənzimləyici nəzarət tələb edirik. Təhlükəsizlik boşluqları aradan qalxmadıqda insan həyatı risk altındadır.”