Malayziya 16 yaşdan kiçiklərin sosial media hesabı açmasının qarşısını almaq üçün qadağa tətbiq edib. Bu, rəqəmsal platformalara gənclərin yaşa görə məhdudlaşdırılmasını qəbul edən son ölkələrdəndir.

1 iyun tarixindən qüvvəyə minmiş qaydalara əsasən, əsas sosial media şirkətləri 16 yaşdan aşağıların qeydiyyat və hesab açmasını məhdudlaşdırmalıdır. Platformalar istifadəçilərin yaşını yoxlamalı, zərərli kontent, kibertəzyiq, fırıldaqçılıq və digər zərərlərlə mübarizəni gücləndirməlidir.

Cənub-şərqi Asiya ölkəsində 16 yaşdan kiçik təxminən 8 milyon uşaq yaşayır. Malayziya hökuməti bu addımın uşaqları texnologiyadan uzaqlaşdırmaq yox, onların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə atıldığını açıqlayıb.

Rəsmi şəxslər güclü tənzimləməyə ehtiyac olduğunu vurğulayaraq, gənclərin onlayn zərərlərə məruz qalma riskinin artdığını və valideynlərin uşaqların platformalarda fəaliyyətini izləməkdə çətinlik çəkdiyini deyirlər.

Qaydalar Facebook, Instagram, TikTok və YouTube kimi böyük platformalara aiddir. Onların icrası əsasən çoxmillətli texnologiya şirkətlərinin üzərinə düşür.

Dünyada sosial media qaydalarının sərtləşdirilməsi

Dünyada digər ölkələr də uşaqların onlayn təhlükəsizliyini artırmaq məqsədilə qaydaları sərtləşdirir. Ötən il dekabrda Avstraliya 16 yaşdan aşağıların sosial mediaya girişini qadağan edən ilk ölkə olub.

Mart ayında isə İndoneziya Cənub-şərqi Asiyada belə qadağa tətbiq edən ilk ölkə kimi YouTube, TikTok, Facebook, Instagram, Threads, X, Bigo Live və Roblox platformalarına məhdudiyyət qoyub.

Bəzi Avropa ölkələri isə gənclərin sosial medianın təsirindən qorunması üçün yaş təsdiqi tədbirlərini gücləndirir.

Valideynlərin böyük hissəsi belə məhdudiyyətləri uzun müddətdir gözlənilən addım kimi qiymətləndirir.

Smartfonlar uşaqların sosial həyatında əsas vasitəyə çevrilib və çox vaxt yetərli nəzarət olmadan istifadə olunur. Təşviq edənlər hesab edir ki, minimum yaş tədbirləri zərərli, zorakı, seksual mövzulu və çox ekran qarşısında qalmağa təşviq edən kontentdən qorunmağa kömək edə bilər.

Malayziya baş naziri Anvar İbrahim qadağanın ötən il dekabrda qəbulundan sonra gənclər arasında cinayətlərin artması səbəbindən vacib olduğunu vurğulayıb. O, sosial medianın 16 yaşlı qızın məktəb yoldaşı tərəfindən 200 bıçaq zərbəsi ilə qətlə yetirilməsi ilə bağlı olduğunu bildirib.

İcra problemləri

Malayziya Rabitə və Multimedia Komissiyasının məlumatına görə, mövcud istifadəçilərin yaş təsdiqi növbəti altı ay ərzində həyata keçiriləcək.

16 yaşdan aşağı olan istifadəçilərə məhdudiyyətlər tətbiq olunmadan əvvəl, bir ay müddətində foto və videolarını yükləmək və ya köçürmək imkanı veriləcək.

Qaydaları pozan şirkətlər 10 milyon ringgitədək (təxminən 2,5 milyon dollar) cərimə oluna bilər. Hökumət yaş limitini aşan uşaqları olan valideynləri cəzalandırmayacağını bildirib.

Rəqəmsal cəmiyyətdə məsuliyyət

Malayziya Sains Universitetinin Kiber Təhlükəsizlik Tədqiqat Mərkəzinin direktoru professor Selvəkumar Manikkam qadağanın tam işləməyəcəyini proqnozlaşdırır.

Uşaqlar minimum yaş qaydalarını tez-tez saxta doğum tarixi verməklə, ailə üzvlərinin hesabından istifadə etməklə və ya tənzimlənməsi çətin olan kiçik platformalara keçməklə keçirlər.

Bu, azyaşlıların tamamilə rəqəmsal dünyadan kənar qala bilmədiklərini göstərir. Lakin bu, zəif yoxlamalara malik platformalarda yaş təsdiqi mexanizmlərinin gücləndirilməsini gündəmə gətirir.

Manikkam bildirib ki, qadağanın ən önəmli təsiri sosial media şirkətlərinin daha güclü yaş təyinatı sistemi yaratması və gənc istifadəçilər üçün daha təhlükəsiz platformalar hazırlaması ola bilər.

Bu baxımdan qaydalar valideyn və uşaqlardan məsuliyyətin sosial media şirkətlərinə keçməsinə yönəlib.

Manikkam deyib: “Bu, cəmiyyətə açıq siqnal verir ki, uşaq yaşlarında sosial mediaya məhdudiyyətsiz giriş ciddi risklər daşıyır”.

O əlavə edib ki, qadağa onlayn zərərləri tamamilə aradan qaldırmayacaq, lakin gənclərin riskə məruz qalmasını azalda və platformaların məsuliyyətini artıra bilər. Bunu isə təhsil, valideyn nəzarəti və platformaların dizaynının tənzimlənməsi dəstəkləməlidir.

Əks halda qadağa yalnız simvolik xarakter daşıya bilər.

Məxfilik və icra ilə bağlı narahatlıqlar

Nottingham Malayziya Universitetinin Siyasət və Beynəlxalq Münasibətlər Fakültəsinin dosenti Trisiya Yeoh hökumətin istifadəçilərin yaşını yoxlamaq üçün tələb etdiyi vasitəni çox məhdudlaşdırıcı sayır.

İstifadəçilərdən şəxsiyyət vəsiqəsi və ya pasport kimi dövlət qeydiyyat sənədləri tələb olunur. Yeoh bunun ifadə azadlığı ilə bağlı mövcud məhdudiyyətlər fonunda anonimlik hüququna müdaxilə riski yaratdığını vurğulayıb.

2026-cı ilin Dünya Mətbuat Azadlığı İndeksində Malayziya 180 ölkə arasında 95-ci yerdə qərarlaşıb və ötən ilə nisbətən yeddi pillə geriləyib.

Tənqidçilərin fikri

Qadağanı tənqid edənlər bildirirlər ki, uşaqların hüquqlarını qorumaq məqsədi daşısa da, milyonlarla istifadəçinin şəxsiyyətinin yoxlanması məlumatların saxlanması, nəzarət və onlayn anonimliyi zəiflətməklə bağlı suallar yaradır.

Digital hüquq müdafiəçiləri də eyni fikirdədir. Onlar rəsmi sənədlərə əsaslanan yaş yoxlamalarının daha geniş, müdaxiləedici onlayn monitorinqə yol aça biləcəyini bildirirlər.

Mütəxəssislər həmçinin gənclərin sosial medianın əksər platformalarından kənar qalmasının nələrdən məhrum etdiyini sual edirlər.

Analitiklərin fikrincə, Malayziyanın qadağasının uşaqların qorunması üçün ciddi tədbir kimi qalması icra prosesindən asılı olacaq.