İraq uzun müddət milli elektrik şəbəkəsinin yay aylarında olan qızmar hava şəraitinə tab gətirə bilməməsi ilə üzləşib. Bu yaxınlarda isə Hiba al-Amiri ailəsi yay aylarında baş verən elektrik kəsintilərini kompensasiya etmək üçün evdə günəş panelləri quraşdırmağı ciddi şəkildə nəzərdən keçirir.

Bağdadda müəllim işləyən al-Amiri müsahibəsində bildirib ki, "Müharibə dövründə İran qazı kəsildi və dörd gün elektrik enerjisi olmadı." İran İraqın elektrik stansiyalarının işləməsi üçün lazım olan qazın 40%-ə qədərini təmin edir. Bu ilin mart ayında İran, İsrailin qaz yataqlarına hücumu sonrası İraqa qazı tamamilə kəsib.

Onun sözlərinə görə, "biz yalnız generator istifadə edirdik. Bundan sonra çoxlu qonşularımız da günəş enerjisi barədə danışmağa başladı. Hər kəs bunu ciddiyyətlə düşünür."

Mütəxəssislər bildiriblər ki, özəl evdə günəş panellərinin quraşdırılması təxminən 5-10 milyon İraq dinarı (təqribən 3.800-7.600 ABŞ dolları) xərc tələb edir. Al-Amiri özü və qardaşının bu məqsədlə qənaət etdiyini, gələn il panel almağa ümid etdiyini deyib.

O əlavə edib: "Layihənin bir il ərzində ödənilməsi planlaşdırılır, bundan sonra isə generator üçün yenidən pul xərcləmək lazım gəlməyəcək."

İraqın milli şəbəkəsi ən yaxşı vaxtlarında belə özəl evlərə gündə yalnız 8-12 saat elektrik təmin edir. Əhali qalan vaxtda janrator operatorlarına abunəlik haqqı ödəməklə enerjini tamamlayır. Məsələn, Bağdad kimi böyük şəhərdə ev sahibləri işıqları yandırmaq üçün ayda 100-300 ABŞ dolları ödəyə bilər.

Köhnə sistem bahalı və narahatdır

İraqda günəş enerjisinin bilinmədiyi deyil, deyə Vaşinqtondakı Iraq Climate Change Center-in təsisçisi, enerji eksperti Harry İstepanian bildirib. O əlavə edib: "Generator sistemi tanış və çevik idi, böyük ilkin investisiya tələb etmirdi. Amma günəş enerjisi kapital, etibarlı avadanlıq, batareyalar, texniki quraşdırma və satış sonrası dəstək tələb edir."

Beynəlxalq Yenilənəbilən Enerji Agentliyinin 2025-ci il hesabatına görə, İraqda enerji tarifləri subsidiyaların mövcudluğu səbəbindən aşağıdır. Bu isə özəl sektorun yenilənəbilən enerjiyə sərmayə qoymaqdan uzaq durmasına səbəb olur.

Buna baxmayaraq, generator istifadəsi üçün haqlar artır və dövlətin subsidiyalı dizel təminatı artıq yetərli deyil. İstepanian bildirib: "Nəticə etibarilə, günəş enerjisi cəlbedici olur. Bu, iraqlıların onun varlığını yeni kəşf etməsi deyil, köhnə sistemdən asılılığın xərclərinin yüksəlməsidir."

İraq dünyada ən yüksək günəş radiasiyasına malik ölkələrdən biridir. Bu səbəbdən günəş enerjisi üçün ideal namizəd hesab olunur, deyə ölkədə fəaliyyət göstərən ətraf mühit müşaviri və bərpa olunan enerji elmləri professoru Amani İbraheem Altmimi vurğulayıb. Hətta İraq 1980-ci illərdə ilk günəş enerjisi tədqiqat mərkəzini açıb.

Altmimi qeyd edib ki, müharibələr və sanksiyalar günəş enerjisi sahəsinin inkişafını ləngidib. O əlavə edib: "Biz tədqiqatçılar olaraq illərdir bərpa olunan enerji, o cümlədən günəş enerjisi barədə ictimaiyyəti maarifləndirməyə çalışırıq."

2025-ci ilin əvvəlində İraq Mərkəzi Bankı vətəndaşlar və kiçik sahibkarlara günəş enerji sistemləri üçün münbit kredit şərtləri ilə müraciət etmək imkanı yaradıb.

Ötən ilin əvvəlində İraq hökuməti günəş enerjisi komponentlərinin idxal rüsumlarını 33%-dən 5%-ə endirib. Bu da xərclərin azaldılması istiqamətində atılan addımlardan biridir.

İraqda günəş enerjisi trendləri

ABŞ-ın George Mason Universitetindən enerji strateq və qonaq müəllim Umud Şokri bildirib ki, hələ ölkə üzrə tam dəyişiklik baş verməyib, ancaq münasibətlərdə dəyişiklik daha aydın görünür.

Şokri deyib: "Uzun illər az real alternativ mövcud idi. İndi isə təkrarlanan qıtlıqlar, generator xərclərinin artması, yanacaq təzyiqləri və İran qazı ilə bağlı qeyri-müyyənlik günəş enerjisini daha praktik edir. Günəş enerjisinin qiymətlərinin azalması, yerli quraşdırıcıların sayı və erkən istifadəçilərin nümunələri də bu prosesi sürətləndirir."

Statistikaya görə, günəş enerjisinə maraq 2024-cü ildə başlayıb və sürətlənməkdədir. Ərəb dilində fəaliyyət göstərən ixtisaslaşmış media orqanı Attaqa-nın məlumatına görə, Çin istehsalı günəş panellərinin İraq idxalı 2024-2025-ci illər arasında dörd dəfədən çox artaraq 0,43 gigavattdan 1,89 gigavatta yüksəlib. Bu isə İraqı ərəb ölkələri arasında beşinci ən böyük idxalçı edib.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Əlcəzair İraqdan daha çox Çin günəş panelləri idxal edir, lakin 2024-2025-ci illər arasında idxal artımı baxımından heç bir ölkə İraq qədər sürətli artım göstərməyib.

Dövlət günəş enerjisinə üstünlük verir

Bu yalnız özəl istifadəçilərin deyil. Son illərdə İraq hökuməti bərpa olunan enerji sahəsində iddialı planlar açıqlayıb. Ötən il ölkənin milli şəbəkəsi təxminən 29 gigavatt elektrik istehsal edib. Normal tələbat isə təxminən 40 gigavattdır. Yay aylarında təkliflə tələb arasındakı fərq daha da böyüyür. Ekspertlər bu yay elektrik tələbatının 54-62 gigavatt arasında olacağını proqnozlaşdırır.

İran-İraq müharibəsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırır, çünki İran qaz təchizatı hələ də bərpa olunmayıb. Digər alternativ layihələr, o cümlədən Körfəz ölkələrindən enerji idxalı layihəsi isə ya geridə qalır, ya da hələ fəaliyyətə başlamayıb.

Bundan əlavə, Hormuz boğazının bağlanması səbəbindən İraq kifayət qədər neft ixrac edə bilmir və dövlət büdcəsi ağır vəziyyətdədir.

Ötən il İraq iki sənaye günəş elektrik stansiyası açıb. Karbaladakı stansiya 2025-ci ilin sentyabrında fəaliyyətə başlayıb və milli şəbəkəyə 300 meqavatt əlavə etməlidir. Basra stansiyası mart ayında qismən işə salınıb və 2028-ci ildə 1 gigavatt güc təmin etməsi planlaşdırılır.

Hökumət, eləcə də dövlət müəssisələri, məktəblər, universitetlər, banklar və xəstəxanalar üçün günəş panellərinin quraşdırılmasını planlaşdırır. Məqsəd onilliyin sonunda 12 gigavatt güc istehsal etməkdir.

İstepanian qeyd edib ki, həm dövlət, həm də özəl və sahibkar istifadəçilərinin birlikdə günəş enerji sistemlərindən istifadə etməsi şəbəkəyə yüklənmənin pik vaxtlarda azaldılması üçün vacibdir. O bildirib: "Karbala kimi sənaye günəş parkları əhəmiyyətlidir, lakin İraq həmçinin damüstü günəş standartları, sertifikatlı quraşdırıcılar, istehlakçı hüquqlarının qorunması, güzəştli kreditlər və şəbəkəyə qoşulma üçün aydın qaydalar tələb edir. Günəş enerjisi bazara tam buraxıla bilməz, amma yalnız hökumətin dəstəyi ilə də inkişaf edə bilməz."

Bütün mütəxəssislər razılaşıblar ki, günəş enerjisi təkbaşına İraqı yay qaraçıxmalarından qurtara bilməz. Şokri bildirib: "İraqda elektrik böhranı struktur xarakterlidir. Günəş enerjisi bu böhranın yalnız bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir, möcüzəvi həll kimi deyil. Ölkədə şəbəkənin islahatı, qazdan daha səmərəli istifadə, ötürmə sistemlərinin yenilənməsi, güclü institutlar və elektrik istehsalına ciddi sərmayələr tələb olunur."