Instagram və Facebook "Meta"dan, X (əvvəlki Twitter) Elon Mask-dan, TikTok isə ByteDance-dan — milyardlarla sosial media istifadəçisi gündəlik olaraq bu məhsullarla ünsiyyətdə olur.

Bu və digər texnologiya nəhəngləri çox böyük və güclüdür. Son illərdə Avropa İttifaqı onların təsirini məhdudlaşdırmaq üçün ciddi addımlar atır. DW ən vacib sualları və cavabları təqdim edir.

Niyə Böyük Texnologiya tənqid edilir?

Meta və ByteDance kimi böyük şirkətlərin bazar gücü böyükdür — 3 milyarda yaxın Instagram istifadəçisi və təxminən 2 milyard TikTok istifadəçisi bunu göstərir. Onların təsiri bazar hakimiyyətini aşır, çünki platformaların alqoritmləri hansı məlumatların bizə çatacağını və sosial mediadan dünyanı necə qavradığımızı müəyyənləşdirir.

Tənqidçilər hesab edir ki, platformalar saxta xəbərlərlə mübarizədə kifayət qədər fəal deyillər, qütbləşməni təşviq edir, alqoritmlərində qütb mövzularını önə çəkir və məlumatların qorunmasını lazımı səviyyədə təmin etmir. Xüsusilə fərdiləşdirilmiş reklam və süni intellektin təlimi sahəsində çatışmazlıqlar var.

Sosial media qadağaları nə deməkdir?

Avropanın bir çox ölkəsi gənclər üçün sosial media istifadəsinə məhdudiyyət tətbiqini müzakirə edir; Avstraliya bu qərarı ötən ilin dekabrında həyata keçirib.

Avropa İttifaqı uzun illərdir, o cümlədən Mark Zuckerberg-in Facebook-un moderasiya siyasətləri ilə mübarizə aparır. Twitter istifadəçilərinin çoxu platformadan uzaqlaşıb, 2023-cü ildə Cənubi Afrikalı milyarder Elon Mask-a satıldıqdan sonra platforma "X" adını alıb.

Çin mənşəli TikTok platforması Çin hökuməti və Kommunist Partiyası ilə yaxınlığına görə tənqid olunur və senzura məsələləri gündəmdədir. Avropa təhlükəsizlik xidmətləri bildirir ki, TikTok və ya ByteDance məlumatları qeyri-müəyyən miqdarda toplayır. Bu məlumatların Çin kimi geopolitik rəqib tərəfindən hansı məqsədlə istifadə olunduğu məlum deyil.

Avropada sosial media alternativləri varmı?

Avropadan Instagram, X və TikTok-a alternativ kimi platformalar artıq fəaliyyət göstərir. Almaniyanın Mastodon platforması ən tanınanı sayılır. Fransa PeerTube-u təqdim edib. PeerTube qeyri-kommersiya təşkilatı Framasoft tərəfindən hazırlanıb və Google-un ana şirkəti Alphabet-in idarə etdiyi YouTube-a alternativdir.

Fransadan BeReal tətbiqi 2022-ci ildə qısa müddətdə populyarlıq qazanıb. Bu tətbiq istifadəçilərə gündə yalnız bir dəfə, vaxtı dəyişkən şəkildə şəkil paylaşmağa imkan verir və həmin şəkil dəyişdirilə bilməz. Bu, asılılıq riskinin azaldılmasına yönəlib.

Hollandiyadan Eurosky şəbəkəsi müstəqil sosial şəbəkələrə giriş platformasıdır. Məlumatları Avropa İttifaqının Ümumi Məlumatların Qorunması Qaydalarına uyğun, mərkəzləşdirilməmiş şəkildə saxlayır.

Avropa platformaları nə ilə fərqlənir?

X alternatı olan Mastodon böyük ABŞ platformalarından fərqlənir: şəbəkə mərkəzləşdirilməmiş şəkildə işləyir, məlumatlar tək serverdə deyil, fərdi şəxslər və institutlar tərəfindən idarə olunan müxtəlif kompüterlərdə saxlanılır. Mastodon ActivityPub protokolundan istifadə edir, bu protokol isə vebin ixtiraçısı Tim Berners-Li-nin rəhbərlik etdiyi World Wide Web Consortium tərəfindən idarə olunur.

Mastodon Fediverse-in bir hissəsidir. Fediverse əsasən Avropada yerləşən müxtəlif müstəqil şəbəkələrdən ibarətdir, PeerTube da daxil olmaqla. Bu platformalar açıq mənbə kodlu proqram təminatına əsaslanır, ona görə də ABŞ platformalarından daha sərfəli və şəffafdır.

Provayderlər algoritmlərini proqramlaşdırarkən sonsuz təkliflər axını və qütblü məzmunların üstünlük verilməsindən imtina edir. Bu, azyaşlıların qorunması və asılılığın qarşısının alınması məqsədini güdür.

Avstriya 70 min uşağı üç həftəlik smartfon detoksuna göndərir

Avropa sosial media təminatçılarının çatışmazlıqları

Hər bir sosial media platforması istifadəçi kütləsinin çoxluğundan asılıdır. İstifadəçilər və reklamçılar vasitəsilə əhatə dairəsi və görünürlük yaranır. Avropanın sosial media alternativlərinin əsas çatışmazlığı onların dünya miqyasında hələ ki, kifayət qədər böyük olmamasıdır.

Digər çatışmazlıqlar isə mürəkkəb quraşdırma və istifadəçi interfeysidir. Almaniyanın Chaos Computer Club-un üzvü Yoxim Selzer bildirib: "İnsanları inandırmaq lazımdır, çünki bu alternativlər hələ yaxşı tanınmır. Tətbiqlər istifadəçilərin alışdığı kimi olmaya bilər." Yeni proqramlara keçid "belli bir uyğunlaşma mərhələsi" tələb edə bilər.

Mastodon təxminən 10 milyon qeydiyyatdan keçmiş hesab və hər ay 1 milyon aktiv istifadəçiyə malikdir. PeerTube isə təxminən 1 milyon videonu yayımlayır və artıq Avropa platformaları arasında "nəhəng" sayılır.

Lakin Avropanın alternativləri hələlik ABŞ və Çin rəqiblərini üstələməyib.

Bu məqalə ilkin olaraq alman dilində hazırlanmışdır.