1858-ci ildə Londonda kanalizasiya böhranı və ətraf mühitin çirklənməsi
1858-ci ildə Londonda çirkab suların çaya axıdılması şəhərin havasını zəhərləyərək sakinləri şəhərdən uzaqlaşdırdı. Məhz bu böhran yeni kanalizasiya sistemi layihəsinin hazırlanmasına təkan verdi.
Londonda çaydan yayılırmış kimi kəskin və iyrənc iy şəhər sakinlərinin nəfəsini kəsirdi. İmkanı olanlar şəhərdən qaçırdı. Geri qalanlar isə pərdələrini su kalsium xloridinə batırır, evdən çıxdıqda burnunu dəsmalla örtürdü. Yerli mətbuat yazırdı: “İyini bir dəfə udan onu heç vaxt unuda bilməz və sağ qalması şans sayılır.”
1858-ci il yayının havaları 30 dərəcədən yuxarı idi. Yağış yağmır, çirklənmiş Teyms Çayı təmizlənmirdi. Çay, insan və heyvan tullantıları, zibil və sənaye çirklənməsi ilə dolu açıq kanalizasiyaya çevrilmişdi. İsti qumlu hava çirkabın çürüməsinə səbəb olur, şəhəri boğucu duman ilə örtürdü.
1800-1850-ci illərdə Londonun əhalisi 2,5 milyona qədər artaraq Böyük Britaniya imperiyasının ən böyük şəhərinə çevrildi. Lakin köhnəlmiş və tələbatı qarşılamayan kanalizasiya sistemi tullantıları birbaşa çaya axıdırdı. Xüsusən varlı evlərdə suvaqlanan tualetlərin yayılması bu problemi daha da dərinləşdirdi.
Yüksək su səviyyəsində çirkli su küçələrə yayılırdı. London sakinləri Teyms çayının pis iyinə alışmışdı, lakin Böyük İy əvvəlkilərdən çox fərqlənirdi. Çarlz Dikens “Little Dorrit”ində yazırdı ki, şəhərin mərkəzində gözəl çayın yerinə ölümcül kanalizasiya axırdı. Buna baxmayaraq insanlar hələdə çayda yuyunur, suyu içirdilər.
Böyük İy yayında dizenteriya, tif və kolera epidemiyaları sürətlə yayıldı. O vaxtlar insanların əksəriyyəti xəstəliklərin pis iy verən hava ilə yayıldığına inanırdı. Həkim Con Snou isə 1831-1854-cü illər kolera epidemiyalarında yoluxmaların çirkli içməli su mənbəyindən yarandığını aşkar etdi. Londonun kasıb soho rayonunda su təchizatını çirkli tullantılarla çirkləndiyi üçün 500 adam ölmüşdü.
Snou bunu sübut edib, şəhərin Broad Street su nasosunun qollarını söndürmüş, epidemiyanın qarşısını almışdı. Lakin az sayda siyasətçi onun nəzəriyyəsini qəbul etmişdi. Snou 1858-ci ildə Böyük İy pik etməmişdən əvvəl vəfat etdi.
Uzun illər Londonun Metropolitan İşlər Şurası kanalizasiya sisteminin yenilənməsini təklif edirdi, amma parlament layihəyə maliyyə ayırmaq istəmirdi. Təmtəraqlı abidələrə daha çox diqqət verilirdi. Lakin Lawmakers (məsul şəxslər) özləri də iyrənc iyin təsirinə məruz qalanda fikirlərini dəyişdilər. Westminster Sarayı, parlamentin binası çayın qırağında idi. Parlament üzvləri iy səbəbindən binanı tərk edib kəndlərə qaçdılar, 3 milyon funt sterlinq büdcə ilə kanalizasiya sisteminin yaradılmasına qərar verildi. 18 gündə sənəd qəbul edildi.
Mühəndis Cozef Bazalgette bu böhranın həllini tapdı. O, 1 800 kilometr uzunluğunda kanalizasiya xətti çəkdi, quyulardan və binalardan tullantıları qabaqlayaraq çay sularına axmasını dayandırdı. O, çayın kənarında mönəqələr tikdi, şəhəri daşqınlardan qorudu. İki böyük nasos stansiyası tullantıların axını üçün inşa edildi.
1868-ci ildə tamamlanan Abbey Mills nasos stansiyası "Kanalizasiya Katedrali" ilə tanındı. Bu, çirkdən, xəstəliklərdən və çirklənmiş küçələrdən qalibiyyət idi.
1875-ci ildə layihə başa çatdı və o vaxtın ən müasir kanalizasiya sistemi ortaya çıxdı. Bazalgette planlaşdırdığı sistem Londonda o dövrdəki 3 milyonluq əhalidən 50 faiz çoxuna xidmət göstərəcək şəkildə hazırlanmışdı. Kolera xəstəlikləri tarixə qovuşdu. Lakin 150 ildən sonra şəhərdə demək olar 9 milyon insan yaşayır və köhnə borular müasir tələbləri qarşılaşmada çətinlik çəkir.
2025-ci ildə Teymsdə 25 kilometr uzunluğunda olan Thames Tideway Tunnel istifadəyə verildi və köhnə kanalizasiya xəttinin yükünü azaltmağa başladı. Londonda yenidən Böyük İyin yaşanmasına heç kim dözmək istəmir.



