Harare, Zimbabve – Zimbabvenin litium sənayesi bir neçə iri mədən layihəsi tərəfindən idarə olunur və onların çoxu Çin sərmayəsi ilə dəstəklənir. Əsas istehsalçılar arasında Masvingo vilayətində yerləşən Bikita Minerals, Harare yaxınlığındakı Prospect Lithium Zimbabwe-nin Arcadia mədəni, Matabeleland Şimalda Kamativi Lithium Mine, Buherada Sabi Star Lithium Mine, Mberengvada Sandawana Mine və Matabeleland Cənubda Gwanda Lithium Mine var.

Bu layihələr birgə Zimbabveni Afrikanın aparıcı litium istehsalçılarından birinə və elektrik avtomobillərində, bərpa olunan enerji texnologiyalarında istifadə edilən batareya minerallarının vacib təchizatçısına çevirib.

Ölkənin xam mineral ixracından daha yüksək dəyərli məhsullara keçidi aprel ayında Prospect Lithium Zimbabwe (PLZ) şirkətinin litium sulfatının ilk ixracını elan etməsilə sürətlənib. Bu məhsul şirkətin Harare yaxınlığındakı Arcadia mədənində istifadəyə verilmiş 400 milyon dollar dəyərindəki emal müəssisəsində istehsal olunur.

PLZ aprelin 27-də X platformasında yazıb: “Tarix yazıldı. Arcadia Technology Zimbabwe litium sulfatının ilk ixracını uğurla həyata keçirərək həm şirkət, həm ölkə, həm də qitə üçün önəmli nailiyyət əldə etdi.”

PLZ tamamilə Çinli batareya mineralları şirkəti Zhejiang Huayou Cobalt-a məxsusdur.

Al Jazeera PLZ-nin kommunikasiya meneceri Patience Mushore ilə telefon əlaqəsi saxlayıb, sonra yazılı suallar göndərib. Mushore əvvəlcə cavab veriləcəyini deyib, lakin sonra şərh verməkdən imtina edib, çoxlu media sorğusu alındığını və əvvəlcədən verilmiş bəyanatlara istinad etməyi məsləhət görüb.

Siyasət təşəbbüsü

Bikita Minerals litium dəyər zəncirində irəliləmək planlarını davam etdirir. Al Jazeera-nın əldə etdiyi bəyanatda şirkət əməliyyatlarını Zimbabvenin dəyər artırma strategiyasına uyğunlaşdırdığını bildirib. Şirkət litium konsentratı ixrac etməyib, bunun əvəzinə litium prekursor kimyəvi maddələri istehsalına yönəlmiş çoxmilyonluq investisiya proqramı həyata keçirir.

Şirkət real vaxtda mineral testləri, keyfiyyətə nəzarət və ixrac uyğunluğunu təmin etmək üçün daxili analiz laboratoriyaları qurub.

“Bikita Minerals litium konsentratı ixracdan litium prekursor kimyəvi maddələrinin inkişafına keçmək məqsədilə 400 milyon dollar investisiya proqramı icra edir,” deyə şirkət bildirib.

Bəyanata görə, litium sulfat layihəsinin birinci mərhələsi 2027-ci ilin ikinci rübündə istifadəyə veriləcək və illik 60 min ton istehsal gücünə malik olacaq.

Eyni zamanda, dövlətə məxsus Mutapa İnvestisiya Fondunun törəmə şirkəti Mutapa Energy Minerals Zhejiang Huayou Cobalt və Tsingshan Holding Group ilə əməkdaşlıqda Sandawana Lithium Mine-də litium konsentratının emal zavodunun yaradılmasına hazırlaşır.

Bu inkişaflar Zimbabvenin mineral sərvətindən yerli emal və sənayeləşmə vasitəsilə maksimim gəlir əldə etmək səyləri ilə üst-üstə düşür.

İxrac artımı

Zimbavve Mineral Marketinq Korporasiyasının (MMCZ) məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk rübündə mineral satışları 983,85 milyon dollara çatıb. Hökumətin xam mineral ixracına qoyduğu qadağadan sonra ixrac həcmi 27 faiz, dəyəri isə 79 faiz artıb.

MMCZ rəqəmlərinə əsasən, litium ixracı 2025-ci ilin ilk rübündə 84,19 milyon dollardan 2026-cı ilin müvafiq dövründə 178,64 milyon dollara yüksəlib.

Mədən və Mədən İnkişafı naziri Polite Kambamura dövlət mediasına sektordan bu il ən azı 2 milyard dollar gəlir olduğunu və artımın davam etdiyini deyib.

O, uğuru qlobal qızıl və platina qrup metallarının möhkəm qiymətləri və litium emalına artan investisiyalara bağlayıb. Kambamura PLZ-nin Arcadia əməliyyatını Zimbabvenin yüksək dəyərli litium sulfat istehsalına keçid səylərinin nümunəsi sayıb.

Al Jazeera Kambamura ilə əlaqə üçün dəfələrlə zəng edib, mesaj göndərib, ofisinə baş çəkib, lakin hökumətin litium siyasəti və sanksiyaların təsiri barədə cavab ala bilməyib.

Onun şəxsi köməkçisi bildirib ki, nazir həftə ərzində Senat evində olub və mediaya cavab verməyə imkan verilməyib.

İcma narahatlıqları

Analitiklər bildirir ki, yerli mineral emalı avtomatik olaraq geniş iqtisadi inkişaf demək deyil.

Siyasi analitik Raşvit Mukundu Al Jazeera-ya deyib ki, Zimbabvenin litium istehsalını yerli səviyyədə artırmaq təşəbbüsü müsbətdir, amma bunun üçün infrastruktur, texnologiya və sənaye gücünə davamlı investisiya lazımdır.

“Emal edilmiş litium gəlirləri artmaqdadır, amma siyasət uzunmüddətli strategiya əsasında aparılmalıdır, ani siyasi reaksiyalarla deyil,” o vurğulayıb.

“Kifayət qədər sərmayə və dəstək olmadıqda, Zimbabve xam minerallara bağlı qalmaq təhlükəsi ilə üzləşir.”

Mukundu deyib ki, Çin litium sektorunda Zimbabvenin əsas sərmayədarı və ixrac bazarıdır, amma tək tərəfdaşdan asılılıq risklidir.

“Çin əsas bazar və sərmayədar olaraq qalır, amma çox asılılıq risklər yaradır. Zimbabve ixrac bazarlarını şaxələndirməli, beynəlxalq əlaqələri gücləndirməlidir ki, uzunmüddətli iqtisadi və sənaye faydalarını maksimuma çatdırsın,” deyə o əlavə edib.

Ölkədə litium bumu mədənlərin yaxınlığında yaşayan icmalara fayda verib-verməməsi sualı hələ açıqdır.

Resurs idarəçiliyi fəalları vurğulayır ki, yerli mineral emalı səyləri infrastruktur, sənaye inkişafı və yerli əhalinin rifahına investisiya ilə müşayiət edilməlidir.

Təbii Resursların İdarə Edilməsi Mərkəzinin icraçı direktoru Farai Maquvu Al Jazeera-ya bildirib ki, Zimbabvenin litium sektoru hələ də siyasətdə dəyişkənlik, zəif infrastruktur, məhdud sənaye potensialı və icma faydalarının azlığı kimi çətinliklərlə üzləşir.

“Tez-tez siyasət dəyişiklikləri sərmayədarları təşvişə salır, zəif yol və enerji çatışmazlığı, zəif tənzimləmə isə dəyər artırma səylərini zəiflədir,” deyə o qeyd edib.

Maquvu bəzi iri litium layihələrinin ətrafındakı icmaların hələ ənənəvi faydaları görmədiyini söyləyib.

“Litium mədənlərinin yerləşdiyi icmalar, xüsusilə Bikita Minerals, Goromonzidə Prospect Lithium və Sabi Star yaxınlığında çox az fayda görür. Təmir olunmamış yollar, məhdud yerli məşğulluq, azalan həyat keyfiyyəti və səhiyyə, təhsil, ictimai infrastruktur baxımından yatırımların azlığı haqda narahatlıqlar mövcuddur.

“Uzunmüddətli sənayeləşmə strategiyası olmadan, Zimbabve litium resurslarından tam yararlanmaq yerinə, xam material təchizatçısı kimi qalma riski daşıyır,” deyə Maquvu vurğulayıb.

Bikita Land İnstitutu İnkişaf Direktoru Mauntın Mujakachi Al Jazeera-ya deyib ki, litium dəyər artırılması ilə bağlı icma gözləntiləri əsasən qarşılanmayıb.

“Prezident Emmerson Mnanqagvanın səfəri zamanı verilən vədlərə baxmayaraq, dəyər artırılması ilə mənalı iş yerləri yaradıldığına dair sübut yoxdur,” o bildirib.

Mujakachi bəzi icma üzvlərinin işə qəbul və məşğulluq imkanları barədə narahatlıqlarını əsaslandırdığını əlavə edib.

O, Bikita Minerals-in alınmasından sonra verilən öhdəliklərin də yerinə yetirilib-yetirilmədiyindən şübhələndiyini bildirib.

“Sinomine Resource Group Bikita Minerals-i aldıqdan sonra təqdim etdiyi 10 milyon dollarlıq körpü layihəsi və infrastruktur vədləri hələ yerinə yetirilməyib. Şirkət yerli bələdiyyə ilə Anlaşma Memorandumu imzalamaqdan imtina edir, bu, hesabatlılığı məhdudlaşdırır,” deyə o əlavə edib.

Mujakachi həmçinin su çatışmazlığı, ətraf mühitə təsirlər və elektrik təchizatı ilə bağlı yerinə yetirilməyən öhdəlikləri qeyd edib.

Tənqidlərə baxmayaraq, Bikita Minerals deyir ki, icma inkişafına sərmayələrini davam etdirir.

Al Jazeera-nın əldə etdiyi bəyanatda şirkət 5 mindən çox insana xidmət verən 1 milyon dollarlıq səhiyyə müəssisəsi, 10 minə yaxın şagirdi əhatə edən qidalanma proqramları, 30 milyon dollara yaxın dəyəri olan 132 kV-luq enerji xətti layihəsi və 500 min dollardan çox yol bərpası və digər icma infrastrukturu üçün xərc çəkildiyini qeyd edib.

Şirkət maliyyə şəffaflığına, davamlı tərəqqiyə və icma inkişafına sadiq olduğunu vurğulayıb.

Zimbabvenin xam litium ixracına qoyduğu qadağalar həmçinin ehtiyatla yanaşan təşkilatlanmış əmək birliyi tərəfindən də dəstəklənir.

Zimbabve Almaz və Əlaqədar Minerallar İşçilər İttifaqı bu siyasətin Afrika Mədən Vizyonu ilə və daha geniş sənayeləşmə məqsədləri ilə uyğun olduğunu bildirir, lakin yerli mineral emalının avtomatik olaraq işçilərin həyatını yaxşılaşdırmayacağını da xəbərdar edir.

“İcra sosial dialoq, tənqidi yanaşma, əmək hüquqları, icma faydaları və gəlir şəffaflığını əhatə etməlidir, mədənçilik istismar təcrübəsini davam etdirməməlidir,” deyə ittifaqın baş katibi Castis Çinhema Al Jazeera-ya deyib.

“Dəyər artırılması işçilər və icmalar üçün layiqli iş, iş yerində təhlükəsizlik və yaxşılaşdırılmış infrastruktur gətirməlidir.”

Qlobal maraqlar

Zimbabve beynəlxalq batareya mineralları bazarında mövqeyini gücləndirməyə çalışarkən əsas sual yaranır: ölkənin litium sərvətindən kim faydalanır?

Mədən yaxınlığındakı çoxsaylı icmalar üçün isə cavab hələ dəqiq deyil.

“Aydın uzunmüddətli sənayeləşmə strategiyası olmadan, Zimbabve litium resurslarından tam faydalanmaq əvəzinə xam maddə təchizatçısı kimi qalmaq riski daşıyır,” deyə Maquvu Al Jazeera-ya vurğulayıb.