Döş sümürünün altında, yuxarı döş qəfəsində yumşaq və tez-tez nəzərdən qaçan bir orqan yerləşir. Bu orqan thymusdır və qədim yunanlar ona ruhun evidir deyirdilər; sözü də yunan dilində ruh deməkdir.

Uzun müddət uşaq yaşlarından sonra faydasını itirən bir orqan kimi qəbul edilən thymus indi yenidən diqqət mərkəzindədir. Alimlər hesab edir ki, bu orqan insan ömrünü artırmaq ümidinə açar ola bilər.

Thymus nədir?

Thymus döş sümürünün altında, ürəyin önündə yerləşən vəzidir. Yeni doğulmuşlarda böyükdür və doğumdan əvvəl yaxşı inkişaf edir, lakin yaşla kiçilir və fəaliyyəti azalır.

Bu vəz T hüceyrələrinin yetişdiyi yerdir. İmtahansız T hüceyrələri sümük iliyi kök hüceyrələrindən əmələ gəlir və sonra thymusa gedir. Burada funksional T hüceyrələrinə çevrilirlər. T hüceyrələri bədəndə yoluxmuş və ya xərçəng hüceyrələrini tapıb məhv etmə və immun cavabı əlaqələndirmə funksiyasını yerinə yetirir.

London Universiteti Kollecinin İmmunitet və Transplantasiya İnstitutundan epitelial hüceyrə biologiyası və regenerasiya üzrə professor Paola Bonfanti "thymusun həyatda çox erkən yaşda, uşaqlıq dövründə kiçilərək yetkinlik çağında sürətlə azalmaqda olduğunu" bildirir. O əlavə edir ki, thymus yetkinlik dövründə və sonrakı illərdə daha da kiçilməyə davam edir.

Thymus kiçildikcə immun sistemin mühüm hissəsi olan yeni T hüceyrələrinin istehsal qabiliyyəti azalır. Bu funksiya qan dövranında yeni istehsal olunmuş T hüceyrələrinin miqdarının ölçülməsi ilə qiymətləndirilir.

Son araşdırmalar nələri göstərir?

1990-cı illərdən bəri thymusun azalmasının qarşısının alınmasının immun sistemin gücləndirilməsi və yaşlanmanın yavaşlamasına kömək edə biləcəyinə baxılır.

Əsasən, yeni araşdırmalar thymusun uzunömürlülük və xərçəng immunoterapiyasına cavab üçün vacib olduğunu göstərir.

Mart ayında Harvard Tibb Məktəbinin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Nature" jurnalında yüzlərlə kompüter tomoqrafiyası (KT) müayinəsi üzərində süni intellekt vasitəsilə analiz aparıb. Onlar sağlam thymusa malik yetkinlərin daha uzun yaşadıqlarını və ürək-damar xəstəlikləri ilə xərçəngin daha az olduğunu aşkar ediblər.

Həmçinin, başqa bir tədqiqat KT müayinələrini analiz edib və xərçəng xəstələrində thymusun sağlamlığının immunoterapiyaya cavabı təsir göstərə biləcəyini müəyyənləşdirib.

2023-cü ildə aparılan bir araşdırma thymusu çıxarılmış insanların çıxarılmayanlara nisbətən beş ildən sonra üç dəfə daha çox ölüb və iki dəfə çox xərçəngə yoluxduğunu göstərib.

Bonfanti ehtiyatla bildirir ki, bu tapıntılar əlaqələndiricidir və səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Ola bilər ki, sağlam fərdlər thymus toxumasını yaşa görə daha yaxşı saxlayır, nəinki thymusun böyüklüyü sağlamlığı təmin edir.

O əlavə edir ki, thymusun funksiya saxlamasının yeni T hüceyrələrinin istehsalını gücləndirərək immun sistemin möhkəm qalmasına kömək etdiyi güclü bioloji sübutlarla dəstəklənir.

Buna görə, thymusun funksiyasının qorunmasının sağlam immun yaşlanmaya töhfə verdiyi düşünülür, lakin bu, ümumi sağlamlıq və uzunömürlülüyün zəmanəti kimi qəbul edilməməlidir.

Thymusun uzun müddət nəzərdən yayınmasının səbəbi nədir?

Thymus illərlə fəaliyyətini yetkinlik dövründən sonra tam dayandırdığı qəbul edildiyi üçün diqqətdən kənarda qalıb.

Əslində isə thymus tamamilə yox olmur, yaşla funksional toxumasının çox hissəsi piy və birləşdirici toxuma ilə dəyişdirilir, bu prosesə involyusiya deyilir, Bonfanti açıqlayıb.

Məhz buna görə orqan kiçilir və yeni T hüceyrələrinin istehsalı azalır. Lakin, bütün həyat boyu müxtəlif miqdarda funksional thymus toxuması qalır.

Bonfanti qeyd edir ki, thymusun kiçilməsi immun sistemin yaşlanmasının yalnız bir səbəbidir. İmmun yaşlanması sümük iliyinin, limfa düyünlərinin və immun hüceyrələrinin digər dəyişiklikləri ilə də bağlıdır.

Yeni araşdırmalar nəyi göstərir?

İlkin tədqiqatlar sağlam thymusun daha az ölüm və xəstəliklə əlaqəli olduğunu göstərir, amma orqanın yenilənməsi ilə immun funksiyanın yaxşılaşacağı hələ təsdiqlənməyib.

Bonfanti deyir ki, thymusun ən yaxşı funksional göstəricilərindən biri qan dövranında yeni T hüceyrələrinin çoxluğu və onların müxtəlifliyidir.

Yaşla thymusun fəaliyyəti azalır, yeni T hüceyrələrinin sayı və müxtəlifliyi məhdudlaşır ki, bu da immun sistemin zəifləməsi ilə əlaqəlidir. Bu vəziyyət vaksinasiya cavabının azalması, yeni infeksiyalara qarşı reaksiyanın zəifləməsi və sümük iliyi transplantasiyası kimi müalicələrdən sonra immun sistemin bərpasında gecikmə kimi özünü göstərir.

Alimlər thymusun özünü yenidən bərpa edə biləcəyinə inanırlar. Məsələn, hamiləlik dövründə torpaqlanır, doğuşdan sonra isə yenidən fəaliyyətə qayıdır, Massachusets Ümumi Xəstəxanasından hematoloq Devid Skaddən bildirir.

Hələ nə məlum deyil?

Bonfanti deyir ki, thymusun yaşla neyinə görə kiçilməsi, hansı hüceyrələrin əvvəl itməsi, hansı molekulyar siqnalların toxumanın azalmağına mane olduğu hələ tam başa düşülməyib.

Gələcək perspektivlər

“Nature”yə görə, Filadelfiyadakı Tolerance Bio biotexnologiya şirkətinin baş direktoru Fransisko Leon thymusun kiçilməsini yavaşladan antikor üzərində işləyir.

Şirkət hələ antikorla bağlı təfərrüatları açıqlamayıb, ancaq klinik sınaqların gələn il başlayacağını bildirir.

Bonfanti qeyd edir ki, thymusun yenidən qurulması təhlükəsiz və effektiv olsa, ilk olaraq sağlam yaşlanmaq istəyənlərdən çox, tibbi ehtiyacı olan xəstələrdə tətbiq olunacaq.

“Başlanğıcda bu, böyük ehtiyac olan xəstələrdə, potensial faydaların risklərdən üstün olduğu hallarda istifadə ediləcək.”