İlon Maskın şirkəti Starlink geosiyasətə təsir edir

İnternetə çıxışın olmaması bu gün dünyanın bir çox bölgələrində böyük problemdir.

Starlink ilk dəfə bu problemi həll etmək üçün amerikalı texnologiya milyarder İlon Mask tərəfindən yaradılıb. Bu sistem adi üsullarla internetin çatdırılması mümkün olmayan və ya çox baha başa gələn yerlərdə interneti tez əldə etmək üçün nəzərdə tutulub.

Sonra Starlink-in istifadə sahəsi xeyli genişləndi. O, fəlakət zonalarında əlaqə vasitəsi kimi, həmçinin ordular, ya da etiraz hərəkatları tərəfindən istifadə olunur. Məsələn, mövcud internet düşmənin atəşi ilə məhv edildikdə və ya avtoritar hökumətlər tərəfindən dayandırıldıqda.

Amma bu sistemin mənfi tərəfi də var: məsələn, Ukrayna ordusu Maskın peyk sisteminə çox güvənir. Servisə xarici müdaxilələr bu asılılığı daha da aydın göstərir.

Starlink necə işləyir?

Maskın SpaceX şirkətinin idarə etdiyi Starlink dünyanın müxtəlif yerlərində yerləşən 10.000 kiçik peykdən ibarət sistemdir. Onlar məlumatları lazer bağlantıları vasitəsilə ötürür və ərazi stansiyası ilə davamlı, birbaşa vizual əlaqə tələb etmir.

Digər internet peykləri Yer kürəsindən təxminən 36.000 kilometr yüksəklikdə fırlanır, Starlink peykləri isə cəmi 550 kilometr yüksəklikdədir. Bu peyklər internet siqnallarını daha sürətli ötürür.

İstifadəçilərin sadəcə elektron antenaya malik kiçik bir qəbulu terminalı lazımdır. Terminal peyklərin keçdiyi istiqamətə avtomatik yönəlir. Siqnalları peyklərdən qəbul edir və yaxınlıqdakı routerə ötürür. Router isə genişzolaqlı internet bağlantısını təmin edir.

Starlink artıq haralarda tətbiq olunub?

Ukrayna: 2022-ci ilin fevralında Rusiya müharibəsi başlayandan Starlink döyüş zonasının vacib kommunikasiya vasitəsinə çevrilib. Ukrayna ordusu birliklərin əlaqələndirilməsi, pilotsuz aparatların işlədilməsi və idarə edilməsində Starlink-dən istifadə edir. Mülki sektorda isə xəstəxanalar, təcili yardım xidməti, enerji təchizatı və dəmir yolu sistemində istifadə olunur.

Ukrayna nümunəsi göstərir ki, onun hərbi imkanları indi Starlink-ə nə qədər çox bağlıdır.

Oktyabrın ortalarında Ukrayna hərbi birləşmələri məlumat ötürməsində problemlər olduğunu, bu halın döyüş, müdafiə və kəşfiyyat pilotsuz aparatlarının idarə edilməsinə ciddi təsir etdiyini bildiriblər. İlon Mask deyib ki, Starlink istifadə sürəti və xidmət məhdudiyyətlərini ABŞ ordusu və prezident təyin edir. Kimin bu məhdudiyyətləri əmrlə tətbiq etdiyi məlum deyil.

İran: 2026-cı ilin yanvarında Tehranda rejim əleyhinə kütləvi etirazlar başladı. Hökumət sərt reaksiya verib ölkə üzrə interneti dayandırdı. Məlumata görə, minlərlə Starlink terminalı İrana qaçaqmal yolu ilə daxil olub və qara bazarda satılıb. Bu, etirazçıların internet senzurasını ötürərək aksiya təşkil etməyə imkan verdi.

Starlink müharibə dövrü əlaqəsi kimi nə qədər etibarlıdır?

İran hakimiyyəti bu peyk xidmətinə və onun istifadəçilərinə qarşı sərt mübarizə aparır. Kiber sahə üzrə ali şuranın katibi Möhsün Amin Əhqəmiri Starlink-i düşmənin "müharibə aləti" kimi səciyyələndirib və rejimin peyk bağlantılarını pozmaq gücü olduğunu bildirib.

İranda Starlink rəsmi olaraq qadağandır. Xidmətdən istifadə edənlər 6 aydan 2 ilə qədər həbs cəzası ilə üzləşə bilər. Əgər milli təhlükəsizliyi təhlükəyə atmaq və ya casusluq ittihamı irəli sürülərsə, hətta ölüm cəzası mümkündür.

Sudan: Sudan vətəndaş müharibəsində Starlink əsasən beynəlxalq tanınmış hökumətə qarşı döyüşən Sürətli Dəstək Qüvvələri (RSF) tərəfindən istifadə olunur. Yüzlərlə cihaz BƏƏ-dən qaçaqmal vasitəsilə gətirilib və ölkədə Starlink terminalarının qara bazarı mövcuddur. RSF onları silahlılarla əlaqə və koordinasiya üçün istifadə edir, Sudan ordusu isə terminaların idxalı və istifadəsini bloklamağa çalışır.

Venesuela: Starlink burada da əvvəl internet qadağalarını aşmaq və internetə çıxışı təmin etmək üçün istifadə olunub. Uzun müddət xidmət rəsmi olmayaraq yerli satıcılardan alınıb. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ-ın müdaxiləsindən sonra, dövlət başçısı Nikolas Maduro həbs edildikdən sonra, Mask Venesuela xalqına bir ay pulsuz genişzolaqlı internet verməyi təklif edib.

Qəzza: 2024-cü ilin iyulundan dağıntılar altında olan Qəzza zolağında Starlink humanitar məqsədlə istifadə olunur. Yardım təşkilatları və səyyar xəstəxana tele-tibbi yardım və logistika koordinasiyasını təmin edir. İsrail təhlükəsizlik qaydaları səbəbindən mülki şəxslərin girişinə məhdudiyyət qoyulub.

Starlink niyə tənqid olunur?

Münaqişə zonalarında internetə çıxışın yeganə yolu sıxlıqla Starlink olur. Bu isə Mask və SpaceX-in böyük nüfuzunun yaranmasına səbəb olur. Məsələn, Mask əvvəl Ukraynada Krımın hücumu üçün Starlink-i işə salmağı rədd edib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp da peykləri Ukraynada söndürməkləKiyevin sülh danışıqlarında güzəşt etməsini istəyib.

Ekoloji baxımdan da tənqid var. Starlink peyklərinin ömrü beş ildən azdır. Hər gün bir-iki peyk Yer atmosferində yanıb məhv olur. Bu, ozon təbəqəsinə təsir edə biləcək alüminium oksidi azad edir, qlobal isinməni artırır. Minlərlə peykin günəş işığını əks etdirməsi gecə səmasını işıqlandırır və dünyadakı heyvanlara təsir göstərə bilər.

Starlink-in alternativi varmı?

Starlink-in monopoliya statusunu qırmaq üçün, xüsusən Avropada başqa şirkətlər alternativ işləyir. Hazırda SpaceX-in ən böyük özəl rəqibi "Eutelsat"dır. 600-dən çox peyki olan "OneWeb" xidməti daha kiçikdir, əsasən biznes və dənizçilər üçün nəzərdə tutulur.

Ancaq "Eutelsat" həm də IRIS2 layihəsində iştirak edir. IRIS2 — Uyğunluq, İnterkonnektivlik və Peyklə Təhlükəsizlik İnfrastrukturu deməkdir; Aİ-nin yüksək təhlükəsizlikli peyk quraşdırmaq layihəsidir. Məqsəd Avropanı Starlink-dən az asılı etməkdir, amma 2032-ci ildən əvvəl tam fəaliyyət göstərməyəcək.

İlon Maskın ABŞ-da rəqibi var: başqa milyarder Ceff Bezos. Onun şirkəti "Amazon" yeni, 3.200-dən çox aşağı orbit peyklər şəbəkəsi "Amazon Leo"nu (əvvəlki adı "Project Kuiper") hazırlayır. Xidmət bu ilin sonuna ABŞ, Kanada, Fransa, Böyük Britaniya və Almaniyada istifadəyə veriləcək.

Səma getdikcə sıxlaşır. Çin də iki peyk əlaqə sistemini inkişaf etdirir. "Guowang" layihəsi əsasən milli və hərbi məqsədlər üçündir, 13.000 peykdən ibarət olacaq. Daha kommersiya yönümlü "Qianfan" layihəsi isə təxminən 12.000 peykdən ibarətdir və yeni sənayeləşən, inkişaf edən ölkələrə xidmət göstərəcək. Hər iki layihənin ilk kütləvi startları bu il planlaşdırılıb.

Rusiya öz Starlink sisteminə malik olacaqmı?