Tehran, İran – İran bazarları Amerika Birləşmiş Ştatları ilə müvəqqəti razılaşmanın perspektivlərini müsbət qarşılayıb, 100 gündən artıq davam edən qarşıdurma və gərginlikdən sonra rahatlama təmin edə biləcəyi gözləntisi yaranıb.

Həftəsonu iki tərəf razılaşmanın ilk mərhələsini imzalamağa yaxın idi, lakin İranda sərt xətt təmsilçiləri ilə yanaşı İsraildən də son dəqiqə müqaviməti müşahidə olunub.

İranın milli valyutası bazar günü möhkəmlənib. Tehran açıq bazarında hər ABŞ dolları günorta saatlarında 1,68 milyon rialdan az qiymətə satılıb.

Rial keçən ay qeydə alınmış rekord aşağı səviyyə olan 1,9 milyon riala nisbətən bir qədər möhkəmlənsə də, uzun müddətdir davam edən xroniki inflyasiya şəraitində azalma meyli davam edir, trend qeydə alınır.

Beynəlxalq bazarlarda qızılın qiyməti həftəsonu dondurulduğu halda İranda ucuzlaşıb. Hər Emami qızıl sikkəsi təxminən 1,71 milyard rial (təxminən 1010 dollar) dəyərində qiymətləndirilib ki, bu da bazarın şənbə səhəri açılış qiymətindən təxminən 5 faiz aşağıdır.

Üç həftə öncə üç aylıq bağlanmadan sonra nəzarət altında yenidən fəaliyyətə başlayan Tehran Fond Birjası da inkişafını davam etdirir. Bazar günü ticarətin sonunda əsas indeks 123 min xal artaraq 4,82 milyon xalla yeni rekord səviyyəyə çatıb.

Tehran Mərkəzində yaşayan bir gənc bildirir ki, qısa müddətli valyuta və qiymət dəyişikliklərindən asılı olmayaraq, son aylarda o və ailəsi mümkün olduqca dollar və avro almağa üstünlük verir.

“Qida və ya qiyməti həftələrdə və aylarda üç dəfə artan məhsullar dolların bir qədər ucuzlaşması ilə aşağı düşməyəcək,” bazar günü Al Jazeera yə deyib.

“Razılaşma imzalansa da uzun müddətli əsas problemlər qalacaq.”

Bununla belə, İran bazarlarındakı qarışıqlıq arasında razılaşmaya olan gözləmə hiss olunur. Prezident Donald Tramp bazar günü imzanın atılacağını bildirib.

“Bir az şərəfiniz olsun”

Tehran həmçinin bildirib ki, müvəqqəti razılaşmanın imzalanmasına heç vaxt bu qədər yaxın olunmayıb. Qətər vasitəçiləri bazar günü danışıqları irəli aparmaq üçün paytaxta gəliblər.

Lakin sərt xətt tərəfdarları razılaşmanın yaxın olduğundan şübhəlidirlər və İran tərəfini mümkün qədər az güzəştə getməyə çağırırlar.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) bağlı Fars xəbər saytının məlumatına görə, iranlı rəsmilər bazar günü Trampın doğum günü olduğu üçün imza atmayacaqlar.

“Bu, Ali Rəhbərimizin qatilinin doğum günüdür; bir az şərəfiniz olsun,” Qomdan olan anti-razılaşma parlament üzvü Məhəmməd Mannan Rəisi şənbə gecəsi müqəddəs şiə şəhərinin küçələrində toplanan təmayüllərin rəhbərlərinə bildirib.

İranın keçmiş ali rəhbəri Ayətullah Əli Xamenei fevralın 28-də ABŞ və İsrailin birgə hava hücumlarının ilk günündə öldürülüb.

Tehran, Qom və Məşhəddə quruluşa yaxın bir sıra qruplar çıxışlar, plakatlar və şüarlarla razılaşmaya etirazlarını bildiriblər. Şüarlarda parlament spikeri Məhəmməd Bağir Qalibaf və Xarici İşlər Naziri Abbas Arəqçi birbaşa tənqid olunub.

Tehrandan olan sərt xətt təmsilçisi, alim və deputat Mahmoud Nabavian razılaşmaya ən kəskin qarşı çıxan şəxs olaraq qalır. O, əvvəlki ABŞ və Qərb gücləri ilə imzalanmış razılaşmalara da etiraz edib.

Şənbə gecəsi dövlət televiziyasında çıxış edən Nabavian müvəqqəti razılaşmanın son layihəsinin mətnini göstərərək, bunun imzalanmasının qarşısını almağın vacib olduğunu deyib. Onun fikrincə, sənəd ABŞ və İsraillə aylardır davam edən müharibədən əldə edilən siyasi və hərbi uğurları itirmək deməkdir.

Razılaşmaya qarşı çıxışlar İranın güc strukturu haqda müzakirələri canlandırıb. Bu sistemdə qərarlar ali rəhbər Mojtaba Xamenei və hərbi komandirlərdən ibarət Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının təsdiqindən sonra qəbul olunur.

Gecə toplaşmalarında və internet paylaşımlarında İslam Respublikasının sərt xətt tərəfdarları, hətta Xameneinin razılığı olsa belə, hazırkı razılaşmaya qarşı çıxacaqlarını bildiriblər.

Keçmiş quruluş lideri, 1979-cu İslam İnqilabının rəhbəri Ayətullah Ruhullah Xomeyninin nəvəsi Həsən Xomeyni bazar günü dövlət tərəfdarlarını ali rəhbərlik strukturuna inanmağa çağırıb.

“Hamı öz məsləhət fikrini deyə bilər, amma yekun qərar verildikdən sonra ona əməl edilməlidir,” deyib.

Həft-e Sobh dövlət qəzeti bazar günü yenidən bir il əvvəl İsraillə 12 günlük müharibənin başlanğıcında sui-qəsdə məruz qalan Məhəmməd Bağiri adında silahlı qüvvələrin baş qərargah rəisinin keçmiş müsahibəsini yayımlayıb. Bu, milli maraqların qorunması üçün kompromisin vacibliyini vurğulamaq cəhdi kimi dəyərləndirilir.

Tarixi göstərilməyən videoda Bağiri 1980-ci illərdə İraqın işğalına qarşı səkkiz illik müharibənin sonunda düşmənin xarici güclər tərəfindən dəstəkləndiyini, İran hakimiyyətinin münaqişəni daha da pisləşdirməkdən qorxaraq BMT-nin müharibəni sonlandırmaq barədə qətnaməsini danışıqlar yolu ilə qəbul etmək məcburiyyətində qaldığını deyir.

İranın mərhum prezidenti İbrahim Raisinin dövründə ABŞ-la danışıqları aparan Əli Bağeri Kani şənbə gecəsi dövlət televiziyasına bildirib ki, sərt xətt hökuməti 2015-ci ildə dünya gücləri ilə imzalanmış nüvə razılaşmasını bərpa etmək üçün Vaşinqtonla razılaşmağa yaxındır.

Rəsmi şəxsin sözlərinə görə, 2022-ci ilin sentyabrında İranda başlayan Mahsa Amini ölkəmi miqyaslı etirazlar bu zirvə razılaşmasının vaxtını gecikdirib. Ardınca 2023-cü il 7 oktyabrda İsrailin cənubundakı Həmas hücumları bölgədə böyük dalğalanmalar yaradıb.

Bu gün İsrail hələ də İran ilə ABŞ arasında yaxınlaşan razılaşma dövründə əsas rəqib rolunu oynayır.

Bazar günü günorta saatlarında Binyamin Netanyahu Livanın paytaxtı Beyrutun cənub ətraflarına hücum əmri verib. Bu, nadir hərəkət sayılır və məqsəd İrana reaksiya verərək razılaşmanı pozmaqdır.

Bu ayın əvvəlində İran hakimiyyəti yeni “strateji doktrin” elan edib. Bu, İsrailin Livandakı hərbi qruplaşma Hizbullahın ətrafına hücumlarına cavab olaraq İsrailə raketlərlə birbaşa hücumların başlanmasıdır.