2026-cı ilin iyun ayının 7-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibənin 100 günü tamam olur. Bu münaqişə qlobal enerji böhranını sürətləndirib və dünyada iqtisadi qeyri-müəyyənliyi artırıb.

İran bu hərbi əməliyyatları “səbəbsiz təcavüz” adlandırıb və münaqişə Körfəz ölkələrinə və Livana yayıldı. Aprelin 8-dən etibarən zəif atəşkəs sazişi mövcuddur, lakin İsrail Livandakı hücumlarını davam etdirərək 3 mindən çox insanın ölümünə səbəb olub.

Avropa ölkələri ABŞ və İsrailin hücumlarını pisləməsələr də, münaqişəyə qarışmalardan çəkiniyor və rejim dəyişikliyinə qarşı çıxırlar. Körfəz ölkələri isə İranın ərazilərinə edilən hücumları qınayıblar.

Rusiya və Çin də müharibəyə qarşı mövqe sərgiləyib.

Qlobal enerji qiymətlərinin artdığı və bazarların qeyri-sabit olduğu şəraitdə, bir çox ölkə münaqişəyə diplomatik həll yolu tapmağa çağırır. Pakistan danışıqlarda vasitəçilik rolunu oynayır.

Çərşənbə günü İsrail və Livan aprelin 16-da razılaşdırılmış atəşkəs rejimini yeniləyiblər. Amma bu, İsrailin Livana hücumlarını dayandırmaq üçün kifayət etməyib, Tehran isə bunun aprelin 8-də Vaşinqton və Nyu-Delhi arasında əldə edilən atəşkəs müqaviləsinin pozulması olduğunu bildirib.

Münaqişənin diplomatik həlli üçün aparılan danışıqlar davam edir, dünya ölkələrinin müharibəyə ilkin reaksiyası və mövqelərinin necə dəyişdiyi təhlil olunur.

Körfəz bölgəsi

Körfəz ölkələri müharibənin başlanğıcından bəri İran tərəfindən öz ərazilərində yerləşən ABŞ hərbi obyektlərinə raket və pilotsuz uçan aparatlarla hücumlara məruz qalıb. İranın mülki obyektləri və hava limanlarını da hədəfə aldığı iddia edilir.

Müharibənin yüz günündə hücumlar səngimədən davam edir. Aşağıda bəzi ölkələrin reaksiyası qeyd olunur.

Oman – ABŞ-İran nüvə danışıqlarının əsas vasitəçisi kimi Oman müharibənin başlanğıcında narahatlıq ifadə edib. Xarici işlər naziri Badr Albusaidi bildirib ki, münaqişə ABŞ və qlobal sülhün maraqlarına xidmət etmir. Qatar, Bəhreyn və BƏƏ kimi digər ABŞ müttəfiqlərindən fərqli olaraq Oman ABŞ ordusunu qəbul etmir.

Lakin İranın Körfəz bölgəsində ABŞ hərbi və enerji obyektlərinə etdiyi hədəfli pilotsuz hücumlar ölkəni münaqişəyə cəlb edib. Martın 1-də Omanın mərkəzində yerləşən Duqm ticarət limanı ikihücumla qarşılaşıb. Limandakı yanacaq anbarları da martın 3-də hücuma məruz qalıb. Salalah limanı isə ən azı iki dəfə dron hücumlarına tuş gəlib. Martın 13-də Sohar vilayətində bir hücumda iki xarici vətəndaş həyatını itirib.

İran, Oman ilə dost münasibətlərdə olduğunu bildirərək, bu hücumların məsuliyyətini rədd edib.

BMT Təhlükəsizlik Şurası üçün yazdığı məsələlər üzrə məqaləsində Albusaidi ABŞ-ın xarici siyasəti üzərində nəzarətini itirdiyini, İsrailin Trampın administrasiyasını müharibəyə istiqamətləndirdiyini vurğulayıb. O, münaqişəni "böhrandır" və “ağır səhv” adlandırıb. Ötən ay Tramp pambıqçı keçidində münaqişəyə qarışdığı təqdirdə Omanı hərbi güc ilə hədələmişdi.

Qatar – Müharibənin başlanğıcında Qatar İranın torpaqlarına raket atışını qətiyyətlə pisləyib. Bu ərazi ABŞ hərbi qüvvələrinin yerləşdiyi Al Üdeid aviabazasına ev sahibliyi edir. Qatar İranın bir neçə hərbi və diplomatik nümayəndəsini ölkədən çıxarıb, Ras Laffan qaz terminalına edilən hücumu pisləyib.

ABŞ-ın uzaq mənzilli raket radar qurğusu da İranın raket hücumlarından zərər görüb.

Qatar müharibənin sona çatması üçün dialoq və gərginliyin azaldılmasını tələb edir. Həmçinin, bu məqsədlə Trampla telefon danışığında bölgədə təhlükəsizliyə və sülhə nail olmaq üçün dialoq və siyasi həllin vacibliyini vurğulayıb.

Tramp Pakistanın vasitəçilik rolunu və müharibəyə fərqli tərəflər arasında əlaqələrin gücləndirilməsini yüksək qiymətləndirib.

Doha İran hakimiyyəti ilə əlaqələr saxlayır. May ayında İranın xarici işlər naziri Abbas Araqçi və parlament spikeri Məhəmməd Baqir Qalibaf Qatarı rəsmi səfərlə ziyarət edib.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) – Müharibə başlayanda BƏƏ Müdafiə Nazirliyi İranın ərazilərinə hücumlarını qətiyyətlə pislədi, bir neçəsini havadan müdafiə qüvvələrinin zərərsizləşdirdiyini açıqladı. Bu hücumların "təhlükəli gərginlik və mülki əhaliyə təhdid" adlandıraraq BƏƏ-nin tam hüquqlu cavab vermək hüququ olduğunu vurğuladı.

"Wall Street Journal"-ın may tarixli hesabatına əsasən, BƏƏ İsrail və ABŞ ilə əlaqələndirərək İran ərazilərinə dəfələrlə hava hücumları həyata keçirib. BƏƏ həmçinin ərazisində yaşayan İranlı və İran şirkətlərinə qarşı sərt tədbirlər tətbiq edib.

İran hakimiyyəti müharibə mesajlarında BƏƏ-ni xüsusilə hədəfləyib və ABŞ-İsrail hücumları bərpa olunarsa daha ciddi zərbələr vəd edib. Körfəz regionunda isə BƏƏ və Küveyt əsas hədəf olublar.

İraq

2003-cü il ABŞ-ın Səddam Hüseyn hakimiyyətini devirməsindən sonra İranla sıx müttəfiq olan İraq, Tehran üzərində ABŞ-İsrail zərbələrini pisləyib, lakin öz ərazilərinin münaqişəyə cəlb olunmasını önləməyə çalışıb.