27 mayda Taliban və Rusiya tərəfindən imzalanan təhlükəsizlik əməkdaşlığı memorandumu məzmunu açıqlanmasa da, onun Əfqanıstanın gələcək təhlükəsizliyi, xarici siyasəti və beynəlxalq mövqeyi üçün əhəmiyyəti barədə geniş müzakirələr aparılır.

Hüquqi baxımdan, geniş daxili legitimliyi və beynəlxalq tanınması olmayan hökumətin bağladığı razılaşmalar hüquqi və siyasi qəbul baxımından məhdudiyyətlərə məruz qalır. Strateji tərəfdən isə bu əməkdaşlıq Əfqanıstanın uzunmüddətli milli maraqlarına xidmət etməyə bilər, əksinə, ölkəni regional və qlobal güc mübarizələrinə daha da cəlb edə bilər.

Memorandumun problemləri

Hər bir ölkənin digər dövlətlərlə əlaqələr qurmaq və əməkdaşlıq etmək suveren hüququ var. Lakin Əfqanıstanın hazırkı geosiyasi vəziyyəti xüsusi ehtiyat tələb edir. Böyük güclər adətən Əfqanstanın maraqlarından çox öz milli prioritetlərini irəli çəkirlər.

Hazırda Rusiya Əfqanıstana iqtisadi, hərbi və siyasi dəstəyi strateji tərəfdaş səviyyəsində təqdim etmək niyyətində və ya imkanında deyil. Bu səbəbdən sual yaranır: Rusiya strateji tərəfdaş kimi təqdim edilirsə, belə münasibəti hansı strateji fürsət və ya təhlükə motivasiya edir?

Rusiya və müəyyən qədər Çin üçün Əfqanıstanda əsas narahatlıq ekstremist qrupların öz ərazilərindən istifadə etməsinin qarşısının alınması və bölgədə narkotik axınının azaldılmasıdır. Hazırda bu ölkələrin Əfqanıstana uzunmüddətli iqtisadi sərmayələri yoxdur.

Tarixi təcrübə göstərir ki, Sovet qoşunlarının çıxarılmasından sonra Rusiya ardıcıl hökumətlərə böyük hərbi və ya iqtisadi dəstək verməyib və bu gün əhəmiyyətli yardım göstərəcəyinə dair az dəlil var.

Taliban isə Pakistanla gərginliyin artdığı bir dövrdə mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Sərhəd hadisələri və daxildə iddia olunan zərbələr müstəqillik, təhlükəsizlik və regional sabitlik narahatlıqlarını artırıb.

Əfqanıstanın hərbi imkanları ciddi zəifləyib, əvvəlki hökumətdən qalan ABŞ və Rusiya istehsalı silahların texniki xidməti və ehtiyat hissələri təmin olunmur, bu texnikanın əksəriyyəti yararsız hala düşüb.

Bu şəraitdə, Rusiya ilə təhlükəsizlik memorandumundan mühüm hərbi yardım əldə ediləcəyi gözləntisi real deyil. Əvəzində, bu razılaşma ölkənin regional güc mübarizəsində daha da dərinləşə bilmə riski daşıyır.

Əfqanıstan eyni anda maraqları bir-biri ilə zidd olan ölkələrlə bərabər strateji münasibətlər saxlaya bilməz. Bu səbəbdən ölkə regional və beynəlxalq rəqabətin qurbanı ola bilər, tərəfdaşlıqdan faydalanmaq bir yana.

Daxili legitimliyin vacibliyi

Taliban kimi siyasi qruplar belə razılaşmalarla beynəlxalq statuslarını gücləndirməyə çalışır, lakin əsas legitimlik problemi həll edilmir.

Beynəlxalq legitimlik daxili legitimlikdən başlanır. Geniş ictimai qəbul və təmsilçilik olmayan hökumətin tam hüquqi tanınması çətin olur. Rusiya və Çin Talibanla əməkdaşlıqlarını genişləndiriblər, amma Taliban liderlərinin BMT sanksiyalarından çıxarılması hələ mümkün olmayıb və buna görə də tam beynəlxalq tanınma çətinləşir.

Əfqanıstan üçün prioritet strateji rəqabət istiqamətində deyil, daxili siyasi çatışmazlıqları aradan qaldırmaq və legitim siyasi sistem yaratmaq olmalıdır.

Əfqanıstan digər ölkələrə təhlükə yaratmamalı, region və dünya səviyyəsində geosiyasi arenaya çevrilməməlidir. Əksinə, bölgədə əlaqələndirmə, ticarət və əməkdaşlıq platformasına çevrilməlidir.

Bu məqsədə üçün şəffaf idarəetmə, siyasi iştirak və ictimai hesabatlılıq zəruridir. Əks halda xarici güclərin Əfqanıstanla münasibətləri qısa müddətli geosiyasi və təhlükəsizlik dairəsində qalacaq və onun uzunmüddətli milli maraqlarına zərər vuracaqdır.

Son nəticədə, Əfqanıstanın stabilliyi və beynəlxalq mövqeyi təhlükəsizlik memorandumu deyil, öz xalqının dəstəklədiyi siyasi nizamın yaradılması ilə təmin olunmalıdır. Bu yolla ölkə rəqabət arenasından regional əməkdaşlıq körpüsünə çevrilə bilər.

Bu məqalədə ifadə edilən fikirlər müəllifə məxsusdur və mütləq "Al Jazeera"nin redaksiya mövqeyini əks etdirmir.