İsrail şirkəti 'zero-click' zərərli proqram hücumu ilə qlobal təhlükə yaradıb

Tədqiqatçılar göstəriblər ki, sadəcə səhifəyə baxmaq və ya tətbiqi yeniləmək şəxsi məlumatların noutbuk və telefondan oğurlandığı zərərli proqram hücumuna məruz qalmaq üçün kifayət edir. İstifadəçidən heç bir klik etməsi tələb olunmur.

İsrailli spyware şirkətinin hədəflənmiş reklam kampaniyalarında ‘‘zero-click’’ texnologiyasını ilk dəfə işlədən olduğu məlum olub. Bu sistem fırıldaqçılara və ya casuslara şəxsi məlumatları oğurlamağa və xarici serverlərə ötürməyə imkan verir. Hücum edənlər arasında Al Jazeera jurnalistləri də olub.

2025-ci ilin iyun ayında Al Jazeera əməkdaşlarının istifadə etdiyi 45 cihaz karantin və ya faylları açmağa ehtiyac olmadan quraşan zərərli proqramla hədəfə alınıb. Onlardan bir neçəsi həssas mövzularda xəbər hazırlayanlar olub.

Kanadada yerləşən akademik tədqiqat qrupu Citizen Lab Al Jazeera-nın ilkin araşdırmasına əsaslanaraq bu hücumların İsrail şirkəti Candiru tərəfindən həyata keçirildiyini aşkar edib.

Ekspertlər tapıntıları "son dərəcə narahatedici" hesab edirlər, çünki bu, yeni qlobal təhlükənin varlığını təsdiqləyir. Kaliforniya Universitetinin məlumat tədqiqatları professoru Remesh Srinivasan Al Jazeera-ya deyib ki, bu istiqamətdə irəlilədiyimizi bilirdik və indi bu təhlükə ictimaiyyətə məlumdur.

"Bu, yeni səviyyədir, çünki insanlar mikrohədəflənir," - deyə o bildirib. "Müşahidə baxımından məhz bu nöqtəyə gəlib çıxmışıq."

'Zero-click' zərərli proqramın iş prinsipi

Al Jazeera-nın daxili texnologiya qrupu 2024-cü ildə bəzi jurnalistlərin istifadə etdiyi cihazlarda qeyri-adi fəaliyyət aşkarlayıb. 2025-ci ildə Al Jazeera tərəfindən Citizen Lab-a təqdim olunan şəbəkə qeydlərinin təhlili hücumun necə həyata keçirildiyini göstərib.

Al Jazeera Media Network əməkdaşlarının cihazlarının hədəfə alınmasını qınayıb və məsuliyyət daşıyanların cəzalandırılmasını tələb edib.

Willems bildirib ki, hücum edən brauzerin izolyasiya edilmiş mühitindən – “sandbox”dan çıxmaq üçün ikinci bir zəiflikdən istifadə etməlidir. O əlavə edib ki, inkişaf etmiş spyware əməliyyatları bir neçə zəifliyin birləşdirilməsindən istifadə edə bilər.

"Hücumu həyata keçirən zəifliklərdən istifadə etməklə təhlükəsizlik sərhədlərini keçməyə çalışır. Məhz bu, hücumu bu qədər təhlükəli edir," - analitik bildirib.

Bu zərərli proqram klaviatura yazılarını oxuya, ekran görüntülərini çəkə, mikrofon və veb-kamera məlumatlarını yaza və populyar kommunikasiyalarda məktub və mesajları əldə edə bilir. Təhlükəsizlik tədbirlərinin işə düşməməsi üçün spyware çox vaxt şifrələnmiş əlaqələrdən istifadə edir və oğurlanmış məlumatı kiçik parçalara bölərək zamanla ötürür.

Reklam: Yeni qlobal təhlükə?

Analitiklər Citizen Lab-ın nəticələrinin mövcud təhlükənin genişlənməsini göstərdiyini bildirirlər. Bu, ənənəvi kiberhücumların miqyasını artırır və onları aşkar etməyi daha da çətinləşdirir.

O’Shaughnessy Al Jazeera-ya deyib: "Discover-Tech adi reklamçı kimi görünüb, həmin məlumatdan hədəfi tapmaq və həmin şəxsin ekranında reklam almaq üçün istifadə edib. Hər kənd telefonu və reklam göstərən brauzerlə istənilən şəxsə çata bilər, hücumçunun isə onların telefon nömrəsi və ya e-poçtuna ehtiyacı yoxdur."

"Mesaj və ya keçid tələb edilmədiyi üçün qurbanın heç bir şey görməsi demək olar ki, mümkün deyil," - o əlavə edib.

Citizen Lab hesabatında bildirir ki, bu vəziyyət onlayn reklam sistemində struktur çatışmazlıqların olduğunu və sui-istifadəni aşkarlamaq və qarşısını almaq üçün uğursuzluğun olduğunu göstərir.

"Demək olar ki, heç kim nəzarət etmirdi"

Hökumət şəbəkələri ABŞ, İtaliya, Danimarka, Norveç, Avstraliya, Rusiya, Meksika və İsrail də daxil olmaqla azı 24 ölkədə hədəflənib. Medianın şəbəkələri isə əsasən Avstraliya, Danimarka və İsveçdə hədəf alınıb, məlumatları Citizen Lab açıqlayıb.

O’Shaughnessy deyib ki, orada yoluxma təsdiqlənməyib - yalnız istifadəçilərin profilinin yaradılması olub. "Birdə bu narahatedicidir, çünki reklam sistemi on milyonlarla ekran üçün uzaqdan kod göndərmək üçün nəzərdə tutulub. Təhlükəsizlik baxımından isə buna demək olar ki, heç kim nəzarət etməyib."

Analitik bildirib ki, bu hücumların əksəriyyəti bahalı və konkret hədəflərə yönəlir, ona görə də risk böyük kütlələr üçün azdır. "Yüksək risk altında olan şəxslər, jurnalistlər və məmurlar kimi ilk müdafiə vasitəsi kimi reklam bloklayıcı quraşdırmalı, telefonun gizlilik parametrlərində reklam identifikatorunu söndürməli, bütün proqramları güncəlləməli və Lockdown Mode və ya Android-in Advanced Protection rejimini aktivləşdirməlidirlər," - o vurğulayıb.

Sənayenin və hökumətlərin də bu məsələdə tədbir görməsi vacibdir. O’Shaughnessy deyib: "Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün reklam sənayesi reklam alan şəxsləri düzgün yoxlamalı, tənzimləyicilər isə şəxsi məlumatların minlərlə naməlum alıcıya yayımlanmasının qarşısını almalıdır."