Hindistan regiondakı gərginlikdən yararlanır

Pakistan və Əfqanıstan hazırda davamlı gərginlik dövründədir. Təkrarlanan sərhəd toqquşmaları iki ölkə arasındakı əlaqələri gərginləşdirib.

Cari gərginlik əsasən 2026-cı ilin fevralında başlayıb. Pakistan Taliban döyüşçülərinə qarşı Əfqanıstanda hücumlar həyata keçirib. Mart ayında Pakistanın müdafiə naziri ölkənin Əfqanıstanla "açıq müharibə" vəziyyətində olduğunu açıqlayıb. Bundan sonra da vaxtaşırı zorakılıq davam edir. Oktyabrın əvvəllərində isə Pakistan Talibanın "terror mərkəzləri"ni hədəf alıb.

Münaqişənin əsas səbəbi Pakistanın Taliban hakimiyyətini Tehrik-e-Taliban Pakistan (TTP) yaraqlı qrupunun Pakistan ərazisinə hücumlarını dəstəkləməkdə ittiham etməsidir. Kabul isə bu qrupa sığınacaq verdiyini inkar edir.

Yaraqlılar Pakistan təhlükəsizlik qüvvələrindən çox sayda şəxsi öldürüb.

Hindistan bu prosesdə necə rol oynayır?

İki qonşu arasında hücum mübadiləsi artarkən, bu münaqişə Hindistan üçün diplomatik və strateji imkan yaradır, – Mantraya Strateji Tədqiqatlar İnstitutunun təsisçisi və Əfqanıstan üzrə mütəxəssis Şanti Mariet D'Souza "Deutsche Welle"yə bildirib.

D'Souza deyir ki, qarşıdurma Pakistanın Əfqanıstan üzərində ənənəvi təsirini zəiflədir və Talibanı xarici əlaqələrini genişləndirməyə təşviq edir.

"Hindistan diplomatik əlaqələri artırıb, humanitar yardım və inkişaf layihələri həyata keçirə, ticarəti genişləndirə bilər. Eyni zamanda, Anti-Hind yaraqlı qrupların Əfqan torpağından istifadə etməyəcəyinə zəmanət tələb etməlidir," – D'Souza bildirib.

Lakin D'Souza bu imkanların fundamental istiqamət dəyişikliyi kimi şərh edilməməsinin vacib olduğunu vurğulayıb.

"Hindistanla Taliban arasında ideoloji yaxınlıq yoxdur," – o bildirib. Taliban hakimiyyətində Əfqanıstan çoxşaxəli xarici siyasət yürüdəcək, ancaq təkcə Yeni Dəlhi ilə əlaqədə olmayacaq.

D'Souza əlavə edir ki, Hindistan coğrafi, iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından Pakistanın təsirini əvəz etmək imkanına malik deyil. "Talibanın strateji müttəfiqi olacağı ssenarisi inandırıcı deyil."

Əfqanıstanda keçmiş Hindistan səfiri Amar Sinha bu münaqişəni sadəcə Pakistanın zərərinə Hindistan üçün fürsət kimi qiymətləndirməməyi tövsiyə edib.

"Məsələlər Hindistanla o qədər bağlı deyil," – Sinha "Deutsche Welle"yə bildirib. O, Pakistanın hərbi əməliyyatlarının Əfqan mülki şəxslərinə təsirini vurğulayıb.

"Lakin bu böhran Kabulun alternativ tərəfdaş axtarışını daha da zəruri edib," – Sinha əlavə edib.

Sinha qeyd edir ki, Hindistan üçün bu bir fürsətdir, ancaq strateji istiqamət dəyişikliyi deyil. Taliban həm Hindistanla, həm də Çin, Rusiya, İran və Körfəz ölkələri ilə əlaqələri saxlaya bilər. Bu, Pakistana asılılıqdan Hindistana asılılığa keçid kimi deyil, müstəqilliyi qorumaq üçün addımdır.

Daha sıx əlaqələrin qiyməti

Keçmiş hind səfir Gautam Mukhopadhyaya Pakistan və Taliban arasındakı münasibətlərin pisləşməsini Hindistanın 2021-ci ildə Talibanın hakimiyyətə qayıtmasıyla itirdiyi strateji mövqeləri geri qazanmaq üçün fürsət sayır.

"Bu böhran Hindistan üçün strateji imkanlar açıb," – Mukhopadhyaya "Deutsche Welle"yə bildirib. O, Hindistanın Əfqanlara münasibətində problemlərin davamlı əlaqələr qurmaq cəhdlərini zəiflədə biləcəyini xəbərdar edib.

O, Təhsil, təqaüd, iş və tibbi müalicə üçün Hindistan vizası almağa çalışan Əfqanlara qarşı məhdudiyyətləri göstərib.

"Hindistanın təhlükəsizlik sektoru Əfqanları əsasən proxy Pakistanlılar və default olaraq 'terrorçular' kimi qəbul edir," – o deyib.

Mukhopadhyaya əlavə edib ki, keçmiş Əfqan tərəfdaşları "məyus və hətta qəzəblidirlər." "Zülm üzərində qurulan strateji əlaqə möhkəm təməl deyil."

Əfqan qadınları Azərbaycanda deportasiya qorxusundadırlar.

Ticarət coğrafi maneələri aradan qaldıra bilmir

Hindistan 2025-ci ilin dekabrında Kabul-Dəlimi və Kabul-Amritsar hava yük əlaqələrini bərpa edib.

2025-26 maliyyə ilində Hindistan və Əfqanıstan arasında ikitərəfli ticarət təxminən 908 milyon dollar təşkil edib. Pakistan-Əfqanıstan ticarəti isə sərhəd bağlamaları səbəbindən kəskin azalıb.

Oktyabrın 14-də Talibanın xarici işlər naziri Amir Xan Muttaqi Hindistanın işlər müvəkkili Yatin Patel ilə danışıqlarda iqtisadi əməkdaşlığın önəmini vurğulayıb. Bu, Kabulun ticarəti genişləndirmək istədiyini göstərib.

Lakin hava yolu yükdaşıması baha başa gəlir və Hindistan Pakistandan asan keçid marşrutu kimi istifadə edə bilmir.

Yeni Dəlhi İranın Çabahar limanını Əfqanıstan və Mərkəzi Asiyaya çıxışı yaxşılaşdırmaq üçün istifadə etmək istəyir. Ancaq bölgədəki qeyri-sabitlik və İranla bağlı problemlər hədəfləri məhdudlaşdırır.

D'Souza xəbərdarlıq edib ki, İran münaqişəsi Hindistanın Çabahar limanını ticarət və əlaqə mərkəzi kimi istifadə imkanlarını məhdudlaşdırır.

Cavnaharlal Nehru Universitetində Əfqanıstan və Avrasiya əlaqələri üzrə professor Gülşan Saçdeva oxşar problemləri vurğulayıb.

"Son onilliklərdə İslamabad Kabulun böyük Hindistan bazarına çıxışını əngəlləyib. Lakin Əfqanıstandakı siyasi qeyri-sabitlik və İrana tətbiq olunan sanksiyalar bu səyləri zəiflədir," – Saçdeva "Deutsche Welle"yə deyib.

"Əfqanıstanın regional bazarları birləşdirici potensialı böyükdür. Lakin onun həyata keçirilməsi üçün infrastruktur və siyasi şərait yaxşı deyil," – o əlavə edib.

Saçdeva Rusiyanın və Çinin Əfqanıstanın iqtisadi inteqrasiyasında daha çox rol oynaya biləcəyini düşünür. Alternativ marşrutlar Hindistan üçün cəlbedici ola bilər, amma bunlar bir gecədə iqtisadi səmərəlilik qazanmır.

İslamabadın təhlükəsizlik narahatlıqları

Pakistan Talibanla əlaqələr qurmaqda Hindistanın artan fəaliyyətini təhlükə kimi təqdim edir. Oktyabrın 7-də pakistanlı diplomat Məhəmməd Cavad Acmal BMT-də Hindistanı Taliban rejiminə maddi və loqistik dəstək verməkdə ittiham edib.

"Humanitar yardım adı altında onlar Taliban rejimini Pakistan əleyhinə terror hücumları üçün maddi və loqistik dəstəklə fəal şəkildə təmin edir," – Acmal söyləyib.

Bu ittiham İslamabadın mövqeyini əks etdirir və həqiqət kimi təsdiqlənməyib.

Pakistan Hindistanı Tehrik-e-Taliban Pakistan və Bəlucistan Azadlıq Ordusunu dəstəkləməkdə suçlayır.

Hindistan isə yaraqlı fəaliyyətə dəstək ittihamlarını rədd edir. Taliban isə Əfqan torpağının Pakistan əleyhinə hücumlar üçün istifadə edilməsinə imkan vermədiyini bildirir.

Kinqs Kollec Londonun hərbi və təhlükəsizlik məsələləri üzrə mütəxəssisi Əyşə Siddika Pakistan mövqeyinin daha incə təhlilini təqdim edib.

"Hindistan mövqeyini artırmaq və Pakistan əleyhinə qruplara kəşfiyyat məlumatları vermək üçün addımlar atıb," – o "Deutsche Welle"yə açıqlayıb.

Siddika deyir ki, Pakistan rəhbərliyi bu böhranı yalnız təhlükəsizlik prizmasından qiymətləndirir.

"İslamabad həmən tərəfdən sıxışdırılır," – o əlavə edib. Kabul və Yeni Dəlhi arasında yaxınlaşma Pakistan üçün "iki tərəfdən təhlükəli təhlükəsizlik tələsi" ola bilər.

Hindistan Əfqanıstanda fəaliyyət sahəsini genişləndirə bilər, amma Taliban tamamilə Yeni Dəlhiyə bağlı olmaq istəmir.

Pakistan niyə Talibanı dəstəkləyir və sonra ona qarşı savaşır?