ABŞ-ın federal məhkəməsində çərşənbə axşamı günü sosial media nəhəngi Meta şirkətinə qarşı uşaq istifadəçilərin sosial şəbəkələrdən asılı olmaları məqsədilə platformaların məqsədli şəkildə hazırlanması ilə bağlı məhkəmə prosesi başladı.

Ekspertlərin “sosial medianın böyük tütün dövrü” adlandırdığı işdə ştatlar Meta-ya uşaqları asılı vəziyyətə salan məhsullar yaratdığına görə təxminən 200 milyard dollar cərimə qoyulmasını tələb edir.

Ştatların nümayəndəsi və Colorado Baş Prokuroru Fil Vaysər Konqresin bu sahədə lazımi tədbirlər görmədiyini bildirərək qeyd edib ki, bu iş də tarixi tütün şirkətlərinə qarşı aparılan işlər kimi “ictimai sağlamlıq və uşaqlara zərər verən marketinq məsələsidir”.

California Baş Prokuroru Megan O'Neill açıqlamasında Meta-nın biznes modelini “istifadəçiləri asılı vəziyyətə salmaq, onları mümkün qədər uzun saxlamaq, məlumatlarını toplamaq və həqiqəti gizlətmək” məqsədi daşıyan sistem kimi təqdim etdi.

O'Neill jürilərə Instagram rəhbəri Adam Mosseri-ə ünvanlanmış daxili e-məktubu göstərdi. Mətndə “yeniyetmələrin istifadə vaxtı” şirkətin əsas məqsədi kimi vurğulanır və Meta əməkdaşlarının Instagramı “narkotik”, özlərini isə “satıcı” adlandırdıqları qeyd olunurdu.

Baş prokuror əlavə etdi ki, “Meta uşaqların beyin funksiyalarından sui-istifadə edib” və şirkət üçün gənc istifadəçilər daha faydalıdır, çünki onların məhsullardan uzun müddət yararlanmaq ehtimalı yüksəkdir.

Meta-nın vəkili Pol Şmidt bəzi istifadəçilərin mənfi təcrübəsini qəbul edib, lakin şirkətin onlara kömək üçün alətlər hazırladığını bildirib. O, əməkdaşların özəl söhbətlərində sərbəst ifadələr işlədə bildiyini, ancaq təhlükəsizliyi artırmaq üçün görülmüş tədbirlərin də sübut olunacağını vurğulayıb.

Məhkəmə prosesindən əvvəl Meta ittihamları rədd edərək uşaqlar üçün təhlükəsizlik tədbirlərinin valideynlər, ekspertlər və hüquq-mühafizə orqanları ilə birgə həyata keçirildiyini açıqlayıb.

Meta-nın keçmiş mühəndislik direktoru Arturo Bejar ifadəsində Facebook-un ilkin illərində məhsulların istifadəçilərə tez çatdırılmasının prioritet olduğunu, təhlükəsizlik və sağlamlığın isə daha çox ikinci plana keçdiyini söyləyib. Məhkəmədən əvvəl Meta Bejarın ifadə verməyinə mane olmağa çalışsa da, hakim bu xahişi rədd edib.

Analogiya: tütün şirkətləri

Bu iş texnologiya şirkətlərinin məsuliyyətinə dair ilk, lakin önəmli məhkəmə proseslərindən ola bilər. İctimai fəallar və uşaqlarının sosial medianın təsiri ilə özünəqəsd etdiyi bildirən valideynlər məhkəmə qarşısında etiraz aksiyası keçiriblər.

Valideynlərdən biri, Lori Şott, Meta-nın təsisçisi və CEO-su Mark Sukerberq ilə Mosserini tənqid edərək onların dünyanın ən güclü və zəngin şirkətlərindən birini yaratdığını, amma gücün zərəri gizlətmək üçün bəraət olmadığını deyib.

Məhkəmə sənədlərinə əsasən, həm Sukerberq, həm də Mosseri bu işdə istintaqa dəvət edilən əsas şahidlərdir. California Baş Prokuroru Rob Bonta mətbuat konfransında Sukerberqin ifadə verib-verməyəcəyini təsdiqləməyib.

Yeni dalğanın başlanğıcı

Bu, ABŞ-ın sosial media platformalarına qarşı gözlənilən məhkəmə dalğasında ilk federal proses ola bilər. TikTok, Snapchat və YouTube kimi şirkətlər də uşaqların zehni sağlamlığına zərər verməkdə ittiham edilir.

Meta dünyada üç milyarddan çox istifadəçisi olan yeganə şirkətdir. Ştatlar yalnız maliyyə cəriməsi deyil, həm də uşaqları qoruyan funksiyaların, məsələn, ekrana baxış vaxtının məhdudlaşdırılması kimi yeni tədbirlərin tətbiqini tələb edir.

Dörd ştat — California, Colorado, Kentucky və New Jersey — 2023-cü ildə Meta-ya qarşı ilk iddiamı qaldıran 29 ştatdan ibarət koalisiyanı təmsil edir.

İttihamlar Meta-nın sosial media proqramlarının uşaqlar üçün təhlükəli olduğunu gizlətməsi, müəyyən xüsusiyyətləri uşaq asılılığını artırmaq üçün hazırlaması, məsələn, ekran vaxtını məhdudlaşdıran funksiyaları asanlıqla keçmək imkanı verməsi və 13 yaşdan kiçik uşaqların valideyn razılığı olmadan məlumatlarının toplanmasıdır.

Ştatlar həmçinin uşaqlar üçün yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqini və istifadəçiləri yeni paylaşımlara baxmağa təşviq edən sonsuz sürüşmə funksiyasının ləğvini tələb edir.

Məhkəmə prosesi təxminən altı həftə davam edəcək və qərarın oktyabr ayında verilməsi gözlənilir.

Ekspertlər məhkəmə işini 1990-cı illərdə tütün şirkətlərinə qarşı aparılan məhkəmə işlərinə bənzədirlər. O zaman ABŞ-ın 50-dən çox ştatı dörd böyük tütün istehsalçısını sağlamlığa zərərli təsirləri ört-basdır etdikləri üçün məhkəməyə vermişdi. 1998-ci ildə əldə olunan razılaşmaya maliyyə cərimələri və marketinqdə dəyişikliklər daxil idi. Ondan bəri tütün şirkətləri 176 milyard dollardan çox cərimə ödəyib.