Serbiya təcili parlament seçkisini keçirir, tələbələr Vuçiçi devirmək istiyir

Serbiya oktyabrın 25-də təcili parlament seçkisini keçirəcək.

Bu seçki prezident Aleksandar Vuçiçin Serbiya Proqressiv Partiyasının 14 illik hakimiyyətini uzadıb-uzatmayacağını və kütləvi anti-hökumət etirazlarından doğan tələbə hərəkatının qarşısını alıb-almayacağını sınaqdan keçirir.

Bununla bağlı bilmək lazım olanlar:

Serbiya necə bu vəziyyətə gəlib?

2024-cü ilin noyabrında Novi Saddakı dəmiryolu stansiyasında beton tavanın uçması 16 nəfərin ölümünə səbəb oldu. Faciə ilə bağlı məsuliyyət tələb edən tələblər korrupsiya ittihamları və hökumətin hadisəyə yanaşmasına qarşı ümumölkə hərəkatına çevrildi.

Tələbələr hərəkatın aparıcı qüvvəsinə çevrilərək Slobodan Miloşeviçin devrilməsindən sonra Serbiyada keçirilən ən böyük nümayişlərin təşkilatçısı oldular. Onların kampaniyası 2012-ci ildən hakimiyyətdə olan Serbiya Proqressiv Partiyasına qarşı böyük narazılığı əks etdirir, həmçinin parçalanmış və qeyri-effektiv hesab olunan ənənəvi müxalifətlə razı deyillər.

Parlament seçkisi 2027-ci ilin sonuna qədər nəzərdə tutulmuşdu. Lakin Vuçiç ikinci və son konstitutsional müddətinin sonundan əvvəl sentyabrda prezidentlikdən istefa verdi və baş nazir postu üçün Serbiya Proqressiv Partiyasının kampaniyasına rəhbərlik edir. Bu manevr onu hakimiyyətdə saxlamaq üçün parlament seçkisinin əhəmiyyətini artırdı.

Hakim partiyaya kim meydan oxuyur?

Əsas rəqib tələbə dəstəkli Tələbələr Qalib Gəlir Siyahısıdır, hansı ki, əvvəllər siyasi təcrübəsi az və ya olmayan, akademiklər, müəllimlər və digər peşəkarları bir araya gətirir.

Bu siyahı qanunun aliliyinin bərpası, korrupsiyanın sona çatdırılması və institutların yenidən qurulması üzərində kampaniya aparır və Kosovonun statusu, Avropa Birliyinə üzvlük və Rusiyaya münasibətlər kimi bölücü məsələləri önə çıxarmır.

Belqraddakı Universitetin Fəlsəfə və Sosial Nəzəriyyə İnstitutunun baş tədqiqatçısı Jelena Vasiljeviç Al Jazireya bildirib ki, "Siyasi dinamika aşağıdan yuxarı dəyişib."

Uzun müddət ölkənin ən siyasi cəlb olunmamış qrupu hesab olunan gənclər bu onilliklərdə ən böyük sosial fəallaşmanın əsasına çevriliblər, o deyib.

Bəzi müxalifət partiyaları seçkidə iştirak etməyib tələbə siyahısını dəstəkləməyi seçiblər.

Digərləri isə yarışa qoşulub amma parlamentdə iştirak həddini keçməkdə çətinlik çəkirlər. Buna görə seçki partiyalar arasında sadəcə rəqabət deyil, həm də Serbiya Proqressiv Partiyası sisteminin davam edib-etməməsi ilə bağlı referendum kimi qəbul edilir.

Seçkinin niyə önəmli olduğu?

Nəticə Serbiyanın illərlə hakim partiya nəzarəti altında boşaldılmış institutları bərpa etməyə çalışıb-çalışmayacağını müəyyənləşdirəcək. Serbiya Proqressiv Partiyası sui-istifadə və korrupsiya ittihamlarını rədd edir, amma rəqibləri və hüquq qrupları onun müstəqil medianı təzyiq altında saxladığını, seçki fırıldaqları və dövlət resurslarını hakimiyyəti qorumağa istifadə etdiyini bildirir.

Vasiljeviçə görə, seçici fəallığı həlledici olacaq. Serbiya Proqressiv Partiyasının disiplinli əsas seçiciləri var və müştərilisəl hökumət modeli üzərində siyasi dəstək qarşılığında məhsullar və xidmətlər təklif edir. Tələbə siyahısı həm müxalifət fikrində olan seçiciləri birləşdirməli, həm də seçkiyə getməyənləri və tərəddüd edənləri səfərbər etməlidir.

Tələbə siyahısının uğuru müxalifəti də dəyişdirər.

Vasiljeviç deyib ki, parlament tələbə dəstəkləməli, ideoloji baxımdan müxtəlif və siyasi təcrübəsi az olan nümayəndələrlə dolu ola bilər, ənənəvi müxalifət partiyaları isə kəskin azalar. Bu nəticə hökumət hansı tərkibdə formalaşsa da, Serbiya siyasi mənzərəsində geniş yenidən təşkilata yol açar.

Lakin hakimiyyət qazanmaq yalnız başlanğıc olar.

Avropa Siyasət Mərkəzinin idarə heyəti sədrinin Srdan Maystoroviçin sözlərinə görə, yeni hökumət 14 illik institutlara, qanunun aliliyinə və ictimai etimada vurulan sistemli ziyanın öhdəsindən gəlmək üçün daha çətin vəzifələrlə üzləşəcək, həmçinin dərin sosial parçalanma və genişmiqyaslı korrupsiyanın təsirini aradan qaldırmalıdır.

O deyib ki, tənqidçilərin girov götürülmüş dövlət sistemi adlandırdığı illərdən sonra Serbiya demokratik idarəçiliyin geniş yenidən başladılmasına ehtiyac duyur.

Xarici siyasətdə nə risk var?

Serbiyanın dayanmış Avropa Birliyi yolu bir fon kimi qalır.

Maystoroviç deyib ki, inkişaf hüququn aliliyi ilə bağlı narahatlıqlar, Serbiyanın Rusiyaya qarşı daxil olmaqla Avropa Birliyi sanksiyalarına məhdud uyğunluğu və Kosovonun normallaşma prosesinin dayanması səbəbindən bloklanıb.

Hökumətin dəyişməsi avtomatik olaraq xarici siyasəti dəyişdirməyəcək, o əlavə edib.

Tələbə hərəkatı detallı öhdəliklərdən qaçır, sola, mərkəzə və sağa meylli seçiciləri birləşdirmək üçün diqqətli davranır.

Ancaq Maystoroviç deyib ki, demokratik islahatlar, məhkəmə müstəqilliyi, azad media və korrupsiyaya qarşı mübarizə Brüssellə əməkdaşlığı yeniləyə və üzvlük prosesini bərpa edə bilər.

Belqrad Təhlükəsizlik Siyasəti Mərkəzinin rəhbəri İqor Bandoviç deyib ki, xarici siyasət tələbə siyahısının proqramında ən böyük bilinməz olaraq qalır. Namizədlər Kosova mövzusunda sərt mövqe tutub, Avropa Birliyinin himayəsində əldə edilmiş razılaşmaları yenidən gözdən keçirməyi təklif edir və vəzifəyə gələndən sonra 6 ay daxilində Avropa Birliyinə üzvlük üçün referendum keçirilməsini irəli sürüblər. Onlar Rusiyaya münasibətdə də ardıcıllıq vəd ediblər.

Bandoviç deyib ki, yeni hökumət ehtimal ki, daha təcili daxili məsələlərlə və Balkanların təhlükəsizlik mühiti məhdudiyyətləri ilə üzləşəcək. Ancaq Avropa Birliyinə üzvlük referendumu üzvlük prosesini ləngidə və ya dayandıra bilər. Əgər Serbiya Proqressiv Partiyası hakimiyyətdə qalsa, Brüssellə münasibətlərin daha da pisləşməsi gözlənilir.

Xarici tərəflər diqqətlə izləyir.

Bandoviç deyib ki, Moskva hökumətə açıq dəstək verib və etirazları Qərb dəstəkləyən “rəngli inqilab” kimi təqdim edib. ABŞ Konqresi demokratik standartlarla və Serbiyanın Rusiyayla əlaqələri ilə bağlı narahatlıq ifadə edib, ABŞ administrasiyası isə daha ehtiyatlıdır.

Çin, hansı ki, Serbiyada kommersiya maraqlarına sahibdir, ictimai şərhdən çəkinib, amma dəyişikliksizliyi üstün tutacağı ehtimal edilir.

Seçki necə keçirilir?

Seçicilər bütün 250 Milli Assambleya üzvünü vahid ümumölkə dairəsindən seçəcək.

Bir səs partiya və ya koalisiya siyahısına verilir, yerlər proporsional şəkildə bölünür.

Seçki siyahıları parlamentə daxil olmaq üçün ümumiyyətlə ən azı 3 faiz səs toplamalıdır; isə tanınmış azlıq siyahıları bu həddən azaddır.

250 yerlik assambleyada çoxluq əldə edən siyahı və ya koalisiya hökumət formalaşdıracaq.

Lakin nəticənin yaxın olması və kampaniyanın dərin etimadsızlıq şəraitində keçirilməsi prosesin qanuniliyinin son yer sayından daha önəmli olmasına səbəb ola bilər.

Səsvermə yerli vaxtla bazar günü saat 20:00-da bitəcək. İlkin nəticələr təxminən iki saat sonra açıqlanacaq.