Kericho, Keniya – 2023-cü ildə Lona Çepkemoi texniki kollecin sinfinə daxil olanda, məktəbdə oxuduğu illərdə nadir hallarda yaşadığı bir şeyi gördü: Müəllimin dediklərini anlaya bilirdi.

2008-ci ildə ibtidai məktəbi tərk etdikdən sonra, Çepkemoi son imtahanında uğursuz oldu və ailəsi onu orta məktəbə göndərməyə imkan tapa bilmədi. Bir müddət moda dizayneri olmaq arzusu əlçatmaz görünürdü.

Sonra yerli parlament üzvündən aldığı təqaüd ona ikinci şans verdi.

İndi 33 yaşı olan və beş uşaq anası olan Çepkemoiyə təhsilə qayıtması yox, dərslərin qismən ana dili olan Kalencin dilində aparılması təəccüblü görünürdü, dedi.

“Kollecə gələndə özümü evimdəki kimi hiss etdim, çünki tədris dili ana dilim [Kalencin] idi və az qədər Suahili və İngiliscə qarışıq idi. Məktəbdə isə müəllimlər yalnız İngiliscə dərs deyir və imtahanlar tamamilə İngiliscə olurdu. Burada dil uyğunlaşdırılmışdı və bu məni xoşbəxt etdi, çünki mövzunu yaxşı başa düşürdüm,” o, Al Jazeera-yə bildirdi.

Çepkemoi üçün fərq yalnız rahatlıq deyildi, əsasən anlamaq idi.

Onun təcrübəsi daha geniş qlobal həqiqəti əks etdirir. UNESCO-nun Qlobal Təhsil Monitorinqi hesabatlarına görə, dünyada təxminən 40 faiz şagirdlər yaxşı başa düşdükləri dildə təhsil almır, bəzi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə bu rəqəm təxminən 90 faizdir.

Tanış dildə ikinci şans

Kenyada təhsil siyasəti ibtidai məktəbin ilk illərində, adətən 3-cü sinfə qədər ana dilində tədris aparılmasını təmin edir. 4-cü sinfdən etibarən əsas tədris dili İngilis dili olur, həmçinin Kiswahili geniş istifadə edilir. Praktikada isə siniflərdə istifadə olunan dillər regiona, müəllim qabiliyyətinə və şagirdlərin mənşəyinə əsasən dəyişir.

Afrikanın çox hissəsində təhsil dili hələ də kolonial mirası əks etdirir; İngilis, Fransız və ya Portuqal dilləri siniflərdə üstünlük təşkil edir, uşaqlar evdə tamamilə fərqli dillərdə danışsa belə.

UNESCO-nun Qlobal Təhsil Monitorinqi çoxdilli siniflərin artıq bir çox ölkədə norma olduğunu göstərir. Təşkilat uşaqların ən yaxşı başa düşdükləri dildə öyrənmələrinin vacib olduğunu vurğulayır və ana dilinə əsaslanan çoxdilli təhsilin oxu-yazma və ümumi təhsil nəticələrinin yaxşılaşmasında əsas rol oynadığını bildirir.

İngilis dili sinifdə reallıqla qarşılaşanda

Çepkemoi yalnız tanış dildə özünə inam qazanan deyil. Onun həyat yoldaşı Filimon Tonui eyni təhsil müəssisəsində bina və tikinti üzrə təhsil alıb.

Tonui orta məktəbi bitirsə də, ailəsi imtahan haqqını ödəyə bilmədiyi üçün son imtahanlara girə bilməyib və sertifikat ala bilməyib.

Tonui üçün Kalencin dilinin İngilis və Kiswahili ilə yanaşı istifadə olunması böyük fərq yaratdı.

“Buna heç nə üstün gələ bilməzdi. Düşünürəm ki, əgər təhsil səviyyələrinin hamısı ana dilində aparılsaydı, çox adam müvəffəqiyyət qazanardı,” o, Al Jazeera-yə dedi.

28 yaşlı ustad məscid işçisi İsmayıl Kiplanqat da eyni kollecdə oxuyub. O, müəllimlərin tələbələrin başa düşəcəyi dillərdə dərs keçməyə diqqət etdiyini söyləyir.

“Kollecimizin yerləşdiyi şəhər bir çox icmaları əhatə edirdi və müəllimlər bütün dilləri bilməsələr də, demək olar ki, üç dildə sözlərini təkrarlayırdılar ki, hər kəs mövzunu başa düşsün. Digər tayfalardan olan şagirdlər həmişə razılıq bildirir və doğrudan da dərsə qatıldıqlarını, kənarda qalmadıqlarını deyirdilər,” o açıqladı.

İndi üç ildir məscid işçisi kimi çalışan Kiplanqat bu tədris yanaşmasının ona uğur qazandırdığını söyləyir.

“Əgər məktəbdə keçdiyimiz yorucu ingilis dili dərsləri ilə təhsil almaq mümkün olsaydı, heç memarlıq ehtirasımı reallaşdıra və dolanışığımı təmin edə bilməzdim,” o, Al Jazeera-yə deyib.

Anlama ilə fürsət arasında

Lakin Kenyadakı təhsil sistemi, Afrikanın digər ölkələri kimi, hələ də struktur gərginliyi ilə üzləşir: erkən təhsil tanış dillərdə daha məqsədəuyğundur, amma ingilis dili ali təhsil, rəsmi iş və beynəlxalq hərəkətlilik üçün zəruridir.

Kiplanqat ingiliscəni gündəlik təcrübə etdiyini söyləyir, çünki əlavə təhsil almaq və xaricdə işləmək niyyətindədir.

Kenyada Texniki Təhsil Müəssisələri Assosiasiyasının milli sədri Şadrak Tonui üçün məsələ dillərdən birini seçmək deyil, çoxdilli siniflərdə tarazlıq qurmaqdır.

“Ümumilikdə, tədris və öyrənmə dili kimi ingiliscə əsas tutulan model var. Amma aşağı təhsil səviyyələrində uşaqların başa düşə biləcəyi dildən istifadə etməyə üstünlük verilə bilər,” o, Al Jazeera-yə bildirdi.

Şadrak Tonui əlavə etdi ki, müəssisələr müxtəlif dil mənşəyindən olan şagirdləri bir yerdə toplayır, ona görə də yalnız bir yerli dilə əsaslanmaq praktik deyil. Eyni zamanda, ingiliscə bacarıq əmək bazarında vacib hesab olunur.

Məsələ yalnız Keniya ilə məhdudlaşmır. UNESCO-nun Qlobal Təhsil Monitorinqi göstərir ki, çoxdilli siniflərin çox ölkələrdə normaya çevrilməsi təhsil sistemlərinin müəllim hazırlığı, yerli dil tədris materialları və valideynlərlə işəgötürənlərin ingiliscə roluna dair fərqli gözləntilərlə mübarizə apardığını nümayiş etdirir.

“Niyə başqa dildə öyrənməliyik?”

Çepkemoi üçün isə siyasətdən çox praktik məsələlər əsasdır. Onun müştərilərinin çoxu Kalencin dilində danışır, Kiswahili isə daha geniş müştəri kütləsi ilə əlaqə qurmağa imkan verir.

“Kollecdə müəllimlər mövzunu yaxşı başa salırdılar. Bizdə Kalencin bilməyən digər icmalardan olan şagirdlər də vardı və müəllimlər onlara mövzuları Kiswahili dilində izah edirdi,” o açıqladı.

Amma Kiplanqat üçün müzakirə əsasən bir sual ətrafındadır: anlamaq.

“Bəzən özümə deyirəm, niyə Avropa, Asiya və Amerikada insanlar yaşadıqları dili öyrənirlər, amma biz onların dilində rəqabət aparmalıyıq,” o vurğulayıb.