ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazında yükdaşıma yollarına çatımla bağlı münaqişəyə Omanın qarışması halında onu hərbi güc vasitəsilə cəzalandıracağını deyib. Bu açıqlama Vaşinqtonun İrana qarşı müharibəsinin yenidən Yaxın Şərq regionunu bürümək təhlükəsi yaratdığı vaxt verilib.

Çərşənbə günü Trampın "Omanı partlatacağı" ilə bağlı hədəsi Muskatın Hörmüz boğazından keçid qaydasını İranla müzakirə etməsi xəbərləri ilə üst-üstə düşüb. Bu boğaz dünyanın neft ticarətinin 20 faizindən çoxunun keçdiyi strateji su yoludur.

Vaşinqtondakı kabinet iclasında Tramp boğazın nəzarətində kiminsə təkbaşına olmasına imkan vermək istəmədiyini bildirərək "Bu beynəlxalq sulardır və Oman da digərləri kimi davranmalı, yoxsa onu partlatmalı olacağıq" ifadəsini işlədib.

Amma Hörmüz boğazının çox hissəsi beynəlxalq sulardan deyil, İran və Omanın ərazi sulardan ibarətdir. Onun bəzi yerləri isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin sulardan keçir.

Hörmüz boğazının idarəsi kimə aiddir?

Bu təbii su yolu Körfəz neft ixracatçıları üçün açıq okeana çıxış marşrutu olduğundan uzun müddətdir beynəlxalq dəniz yolu kimi istifadə olunur. Fevralın 28-də ABŞ-İsrail birgə hücumlarından sonra Tehran boğazda suverenliyini iddia edib və bəzi hallarda gəmilərdən bir milyon dollardan çox keçid haqqı tələb edib.

Beynəlxalq dəniz qanunlarına görə, təbii boğazlardan keçən gəmilərdən keçid haqqı alınması qadağandır. Amma ölkələr gəmiçilərə sığorta, baxım və yanaşma kimi xidmətlər göstərə bilər.

Çərşənbə günü Trampın açıqlamasından əvvəl İran və ABŞ arasında Hörmüz boğazının birgə idarə olunmasına dair anlaşma memorandumu layihəsinin hazırlandığı haqda xəbərlər yayıldı. Bu sənəd keçid haqqını "toll" deyil, "xidmət haqqı" kimi təqdim edir.

Tramp administrasiyası bu memorandum barədə xəbərləri tam saxta adlandırsa da, mütəxəssislər hesab edir ki, Trampın hədəsi İran və Oman arasında belə bir anlaşmanın qarşısını almağa yönəlib.

"Vaşinqton istəmir ki, İran Hörmüz üzərində inzibati nəzarəti qanuni formalarda və ABŞ müttəfiqi olan ərəb ölkəsi tərəfindən örtülü şəkildə təmin etsin", – Yaxın Şərq üzrə ekspert Muhanad Seloom deyib.

"Kiçik müttəfiqin hədələnməsi isə Körfəz boyunca mesajdır: İrana gizli dəstək verməyin".

Tramp həqiqətən Omanı hədələdi?

Çərşənbə günü kabinet iclasında jurnalist Trampdan Oman və İranın Hörmüzdə ticarətə nəzarət etməsi ideyasına münasibətini soruşdu. Tramp Omanı "partlatmaqla" hədələdi. Başda bu, səhv anlaşılma kimi qiymətləndirilirdi, ancaq ABŞ Dövlət Departamenti Omanın adı çəkilən sitatın transkriptini yayıb.

Oman hələlik Hörmüz boğazının idarəsində İranla əməkdaşlığa dair açıq bəyanat verməyib.

İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Əsmail Bağayi hədələmələrdən sonra Omanla həmrəylik ifadə edib.

Hədələmələr tənqid olunub. ABŞ-da insan haqları təşkilatı DAWN-dan Raed Cərrar Trampın açıqlamasını “mafiya rəhbəri kimi davranmaq” adlandırıb.

“BMT Nizamnaməsi hər hansı ölkəyə zor gücü ilə təhdid etməyi qadağan edir və bu, ABŞ üçün də keçərlidir,” Cərrar bildirib.

“Hörmüzdə neft yolunun yenidən açılmasını istəyən Vaşinqtonun bunun üçün Omanı partlatmaqla hədələməsi qanunsuz yanaşmadır və fevraldakı müharibəni yaradan eyni məntiqdir. Bu, həmin administrasiyanın vasitəçilik etdiyi atəşkəsin yalnız Tramp kabinətində əsəbləşəndə dayana biləcəyinə ən açıq siqnaldır.”

London Kinq Kollecində müharibə tədqiqatları üzrə lektor Samir Puri Trampın Omanı hədələməsini gözlənilməz sayaraq bunun regionda sarsıntıya səbəb olacağını deyib.

“Oman regionda konfliktlərdən uzaq duran və vasitəçilik edən bacarıqlı oyunçudur. Onu bombalamaq İranın Hörmüzə baxışını dəyişdirməz,” Puri vurğulayıb.

ABŞ-İran danışıqları necə gedir?

Trampın fikirləri İranla uzunmüddətli atəşkəs danışıqlarının dayanması, hərbi gərginliyin artdığı vaxtda səslənib. Aprelin 8-də elan olunan müvəqqəti atəşkəsdən sonra aprelin 11-12-də İslamabadda keçirilən danışıqlar uğursuzluğa düçar olub. Tərəflər vasitəçi Pakistan yolu ilə sülh təklifləri və qarşı təkliflər mübadiləsini davam etdirir. İran Hörmüzdən keçidi idarə edir, ABŞ qüvvələri isə İran limanlarına blokada qoyur.

Hələ ki, atəşkəsin pozulması barədə rəsmi məlumat yoxdur, lakin bölgədə hərbi toqquşmalar davam edir.

Çərşənbə axşamı İranın yarı-rəsmi Tasnim agentliyi dörd gəminin, o cümlədən Böyük Britaniya tankerinin radarlarını söndürərək Hörmüzdən keçməyə çalışdığını göstərib. İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun xəbərdarlıq atəşi açdığı bildirib.

İİKK həmçinin ABŞ qüvvələrinin İranın Bandar Abbas yaxınlığındakı hava bazasına hücumuna cavab olaraq zərbə endirdiyini açıqlayıb. ABŞ isə hücumları “müdafiə tədbirləri” kimi xarakterizə edir.

Körfəz ölkəsi Küveytin hərbi qüvvələri düşmən raket və pilotsuz uçuş aparatlarının hücumlarına qarşı müdafiə tədbirlərinin davam etdiyini bildirir. İİKK hücumun hədəfini açıqlamayıb, amma xəbər mənbələri onun ABŞ bazasına yönəldiyini güman edir.

Tramp son zamanlar sülh danışıqlarını regional müttəfiqlər və Pakistanın İsraillə münasibətləri normallaşdırmaq üçün Abraham razılaşmalarına qoşulmasına bağlamağa çalışıb. Bu razılaşmaya əvvəl BƏƏ, Bəhreyn, Mərakeş və Sudan qoşulub. Ekspertlər deyir ki, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının buna razı olması üçün İsrailin Fələstin dövləti yaradılması barədə razılıq verməsi vacibdir, ancaq İsrail belə bir addım atmayıb.

Omanın ABŞ-İran münaqişəsində rolu

Oman XİN naziri Badr Albusaidi müharibədən öncə ABŞ-İran nüvə danışıqlarında əsas vasitəçi olub. Fevralda Tehran üzərinə ABŞ-İsrail hücumları başlamazdan öncə Albusaidi ABŞ rəsmiləri, o cümlədən vitse-prezident Cey-Di Venslə görüşərək Tehran nüvə proqramının gələcəyi haqqında danışıqlar aparıb. 27 fevralda Vaşinqtonda Venslə görüş zamanı Albusaidi danışıqların "yaradıcılıq və inkişaf yönümlü ideyalar" gətirdiyini bildirib.

Lakin Tramp sonradan ABŞ-ın İrana hücumunu elan edib və danışıqların iflic olduğunu iddia edib. Oman xarici işlər naziri bu fikri rədd edərək danışıqlarda "önəmli irəliləyişin" olduğunu vurğulayıb.

Qörfəzdə Oman, Qərbəyn və BƏƏ-dən fərqli olaraq ABŞ qüvvələrinə ev sahibliyi etmir, lakin İran-ABŞ münaqişəsinə cəlb olunub.