Starlink Ukraynanın təhlükəsizliyi üçün asılılıq məsələsinə çevrilib

Oktyabrın ortasında Ukrayna hərbçiləri peyk rabitəsində məhdudiyyətlərdən danışıb. Bu məhdudiyyətlər bəzi hərbi əməliyyatlara təsir edib. Bu, Kiyev və Vaşinqton arasındakı münasibətlərin gərginləşməsi və ABŞ-ın Ukraynaya dəstəyi ilə bağlı ictimai fikir ayrılıqları fonundadır. Bu vəziyyət texnologiyalara asılılıq riskləri məsələsini yenidən gündəmə gətirib.

Ukrayna hərbçiləri rabitə problemlərindən xəbər verib. Bu, front xəttində və mobil platformaların istifadəsində hiss olunub. Rabitə dronlar təxminən 160 kilometr saatdan artıq sürətə çatanda kəsilib. Bu, bəzi dron missiyalarında çətinlik yaradıb.

Prezident Vladimir Zelenski bildirib ki, məhdudiyyətlər rusiyaya qarşı mübarizədə istifadə olunan dronların işinə də təsir edib. O deyib ki, məsələ ABŞ tərəfdaşları ilə müzakirə olunub. Zelenski əlavə edib ki, Avropa İttifaqında sistemin işini yoxlayanda oxşar sürət məhdudiyyətləri tapmayıblar.

Mühüm fərq var: Starlink kommersiya peyk şəbəkəsidir və genişzolaqlı rabitə təmin edir. Starshield SpaceX-in dövlət və müdafiə ehtiyacları üçün nəzərdə tutduğu ayrıca sistemdir. Oktyabr məhdudiyyətləri barədə xəbərdarlıqlarda hər iki ad keçib. Ona görə hər problem avtomatik olaraq yalnız bir xidmətə aid edilə bilməz.

Sistemdə sonradan çıxış yaxşılaşıb, amma sürət məhdudiyyətləri və bu qərarın verilməsinə görə məsuliyyətlə bağlı suallar qalır.

Qərarı kim verib: Mask, Tramp yoxsa Ağ Ev?

Məhdudiyyət barədə xəbərlər yayandan sonra tərəflər məsuliyyəti biri-birinin üzərinə atmağa başlayıb.

16 oktyabrda Reuters agentliyi iki ABŞ rəsmisinə və bir qərb məmuruna istinadla yazıb ki, Starshield-in Ukrayna hərbçiləri üçün işinin məhdudlaşdırılması göstərişi Ağ Evdən gəlib. Mənbələrin bildirdiyinə görə, Müdafiə Nazirliyinə sistemin işi yavaşladılmalı deyilib. Lakin qərarı konkret kimin verdiyi haqda məlumat verməyiblər.

Eyni gün prezident Donald Tramp deyib ki, nə o, nə də İlon Mask Ukraynanın sistemə tam çıxışının itirilməsinə görə məsuliyyət daşımır. Tramp ABŞ-ın məhdudiyyət tətbiq etdiyini inkar edib.

Mask öz növbəsində yazıb ki, Starshield ABŞ hökumətinə məxsusdur və ona ABŞ ordusu nəzarət edir. Hər hansı sürət və istifadə məhdudiyyətlərini amerikalı hərbçilər və nəticədə prezident qərarlaşdırır. Bu bəyanat Starshield-ə aid idi, bütövlükdə Starlink xidmətləri üçün yox.

20 oktyabrda The Wall Street Journal araşdırma yayımlayıb. Mətbuat yazıb ki, Mask hərbi sistemin yavaşladılmasını şəxsən təsdiqləyib. O, bu məsələni Trampla müzakirə edib, amma Tramp belə göstəriş verdiyini inkar edib.

21 oktyabrda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Reuters-ə bildirib ki, Ukraynanın Starlink-ə çıxışı barədə qərarlar SpaceX və Maskın ixtiyarındadır. O, bu qərar barədə əvvəlcədən məlumatlı olmadığını deyib, amma vurğulayıb ki, sistemdən istifadə şərtləri kommersiya müqaviləsi ilə tənzimlənir.

Starlink niyə kritik olub

Rusiya tammiqyaslı müharibəyə başladıqdan sonra Starlink Ukraynaya əlaqə saxlamağa kömək edib. Xüsusilə yerüstü infrastrukturlar dağılandan və ya kifayət qədər əhatə təmin edə bilməyəndə. Terminalar hərbi, dövlət orqanları, müəssisələr və mülki xidmətlər tərəfindən istifadə olunur.

Frontda Starlink-in önəmi tək internetə çıxışla məhdudlaşmır. Peyk rabitəsi qərargahlar və bölmələr arasında məlumat mübadiləsini, kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsini və bəzi dron sistemlərinin işini təmin edə bilir. Rabitə zəifləyəndə hərbçilərin operativliyi düşür, əməliyyatların koordinasiyası çətinləşir.

Ən aydın bu, dron istifadəsində hiss olunub. Ukrayna dronları yalnız kəşfiyyat və hərbi hədəflərin vurulması üçün yox, həm də rusiyalı vuruşan dronları məhv etmək üçün istifadə edir. Reaktiv dronlarla mübarizədə təhlükənin sürətlə aşkarlanması, məlumat ötürülməsi və müdaxilə sistemlərinin işi önəmlidir.

Starlink hava hücumundan müdafiə sisteminin əvəzləyicisi deyil. O, radarlar, aşkarlama vasitələri, komanda sistemləri və müdaxiləçiləri əvəz etmir. Amma peyk rabitəsinə ehtiyacı olan sistemlərdə limitlər vəzifənin yerinə yetirilməsini çətinləşdirə bilər. Odur ki, Starlink-ə çıxış vacibdir.

Avropa Starlink-i əvəz edə bilərmi?

Qısa cavab — tam deyil və tez olmayacaq. Avropanın öz peyk imkanları var, amma rabitə ilə kəşfiyyatı ayırmaq lazımdır. Starlink canlıya yaxın məlumat ötürür, hərbi kəşfiyyat peykləri isə məlumat toplayır. Onlar Ukraynaya müdafiə üçün yardımçı ola bilər, amma frontda peyk internetini əvəz edə bilməz.

Starlink-in bağlantı sahəsində alternativi kimi OneWeb şəbəkəsi var, bu, Avropa şirkəti Eutelsat tərəfindən idarə olunur. Ancaq onun imkanları və texniki tələbləri Starlink-dən fərqlidir, ona görə Ukrayna hərbi terminalarını tez hamısı ora keçirmək mümkün deyil. Aİ həm də GOVSATCOM adlı müdafiə peyk xidmətlərinə çıxışı təşkil edən mexanizmi inkişaf etdirir, IRIS² adlı gələcək qorunan rabitə sistemini yaradır. Amma IRIS² hələ tam istifadəyə hazır deyil, GOVSATCOM da Starlink qədər geniş və funksional deyil.

Eyni zamanda Avropa ölkələrinin öz peyk sistemləri var, onlar Ukraynaya kəşfiyyat məlumatları verir. Məsələn, 6 mart 2025-də Fransa CSO-3 adlı üçüncü hərbi peykini buraxıb. Bu sistem optik müşahidə, kəşfiyyat toplama və hərbi əməliyyatları dəstəkləyir. Fransa və tərəfdaşlarının kəşfiyyat imkanlarını gücləndirir, amma Ukrayna bölmələri üçün genişzolaqlı rabitə təmin etmir.