Aİ bitki mühafizə vasitələrinin istifadəsi qaydalarını yüngülləşdirir

Avropa Komissiyası Aİ qanunlarını "sadələşdirmək və asanlaşdırmaq" məqsədilə kənd təsərrüfatı və qida təhlükəsizliyi qanunvericiliyində köklü dəyişikliklər irəli sürüb. Bu dəyişikliklər zərərvericilərlə və otlarla mübarizəyə kömək edən pestisidlərin və herbisidlərin istifadəsini yüngülləşdirməyi nəzərdə tutur.

Cari Aİ qaydalarına əsasən, 2011-ci ildən tətbiq olunan pestisidlərin əsas aktiv maddələri maksimum 15 il müddətinə təsdiq olunur.

Avropa Komissiyasının sistemin yenidən qurulması təklifi aktiv maddələrin, o cümlədən xərçənglə əlaqələndirilən və bitki həyatının demək olar hamısını öldürən mübahisəli qlifosatın sərbəst təsdiqini əsas hal kimi göstərir. Təhlükəsizlik qiymətləndirmələri yalnız istisna hallarda aparılacaq və məsuliyyəti sənayeyə deyil, tənzimləyici qurumlara aid edəcək.

Komissiya məqsədinin xərcləri azaltmaq, orqanlar üçün işləri asanlaşdırmaq və fermerlərin rəqabət qabiliyyətini saxlamaq olduğunu açıqlayıb. Lakin alimlər və həkimlər xəbərdarlıq edir ki, insan sağlamlığı və ətraf mühitə zərərli təsirlərə dair narahatlıqlar nəzərə alınmır.

Aİ niyə pestisidlərin tənzimlənməsini zəiflətmək istəyir?

Avropa Komissiyası pestisidlərin istifadəsini tənzimləyən Aİ qaydalarını aydınlaşdırmaq üçün fermerlər və kənd təsərrüfatı sənayesinin şikayətlərinə cavab verdiyini bildirib.

19 ərzaq assosiasiyasından, o cümlədən pestisidləri təşviq edən CropLife Europe-un mayda birgə yaydıqları bəyanatda mürəkkəb inzibati prosedurlar və uzun təsdiq prosesi səbəbindən fermerlərin "zərərvericilərə, otlara və xəstəliklərə qarşı təsirli həllər olmadan qaldığı", bu isə qida təhlükəsizliyi və dolanışıq üçün risk yaratdığı vurğulanıb.

Komissiyanın mətbuat xidməti "hər aktiv maddənin dövri yenidən qiymətləndirilməsi sisteminin davamedilməz olduğunu", "vaxtilə gecikmələr" və "təsdiqlərdə tıxaclar" olduğunu bildirərək işlərin sadələşdirilməsinin zəruri olduğunu deyib.

Yaxın zamanlarda Aİ üzv ölkələri açıq sonlu təsdiqlərin yalnız "aşağı riskli aktiv maddələr" üçün məhdudlaşdırılmasını istəyib. Lakin onların mövqeyi digər maddələr üçün ilkin təsdiq müddətini 15 ilə, yeniləmələri isə maksimum 25 ilə qədər artırmağı təklif edir.

Avropa Parlamentinin mərkəz-sağ İtalyan üzvü Herbert Dorfmann yeni pestisidlərin, o cümlədən daha ekoloji cəhətdən təmiz variantların təsdiqində illərlə gecikmələr olduğunu, buna görə fermerlərin köhnə maddələrdən istifadə etməyə məcbur qaldığını söyləyib. Əgər onlar qadağan olunarsa, fermerlər pestisidsiz qalır.

Komissiya sistemi "daha effektiv və çevik etmək" istəyir, eyni zamanda "insan və heyvan sağlamlığı və ətraf mühitin qorunmasını ən yüksək prioritet kimi saxlamaq" niyyətindədir.

Hörbərt Dorfmann, məsələnin razılaşdırılmasında məsul şəxs kimi komissiyanın mövqeyini dəstəkləyir və Aİ-nin novatorluq üçün sistemi açması lazım olduğunu bildirir. O, ilin sonuna qədər yeni pestisid qaydaları ilə bağlı Avropa Parlamentinin təklifini səsverməyə çıxarmağı planlaşdırır.

Pestisidlər insan sağlamlığına və ətraf mühitə necə təsir edir?

Ekoloqlar və tibb mütəxəssisləri isə təklif olunan dəyişikliklərə sərt qarşı çıxaraq insan sağlamlığı və ekoloji təsirlərin vacibliyi nəzərə alınmadığını qeyd edirlər.

Sentyabrda Aİ-dən 500-dən çox ekspert Avropa Parlamentinə açıq məktub göndərərək yeni qaydaların müzakirəsinin dayandırılmasını və sağlamlıq və ətraf mühit təsirlərilə bağlı müstəqil araşdırma aparılmasını tələb edib.

Oktyabrın 7-də BMT İnsan Hüquqları ekspertləri də yeni qaydaların beynəlxalq insan hüquqları qanunlarına, xüsusilə kənd təsərrüfatı işçiləri və uşaqların hüquqlarına zidd olub-olmamasının tam yoxlanmasına çağırış ediblər.

Pestisidlər ətraf mühitdə qala bilər, suyu çirkləndirər və torpağı sıradan çıxarar. Onlar çoxsaylı növün itirilməsinə səbəb olmaqla yanaşı, qida zəncirində daha yuxarıdakı heyvanları da zəhərləyə bilər.

İnsanlara gəldikdə, Avropa Ətraf Mühit Agentliyi bildirib ki, "bütün pestisidlərə məruz qalmanın xəstəlik yükünü təxmin etmək hələ mümkün deyil". Lakin kimyəvi pestisidlərə, o cümlədən hələ də mühitdə olan qadağan olunmuş maddələrə məruz qalmaq müxtəlif xərçənglər, xroniki tənəffüs xəstəlikləri, neyroloji pozuntular, inkişaf gecikmələri, həmçinin sonsuzluq və davranış problemləri ilə əlaqələndirilir.

Və məruz qalma geniş yayılıb: 2014-2021-ci illər arasında aparılan sorğu beş Avropa ölkəsində uşaqlar və böyüklərdən götürülmüş 84 faiz sidik nümunəsində iki və ya daha çox pestisid tərkibini aşkarlayıb.

Leiden Universitetinin elmi direktoru və ekotoksikologiya mütəxəssisi Martina Vijver ekspertlərin Aİ-nin mövcud planından "dərin narahatlıq" duyduğunu, bunun pestisidlərin qorunma səviyyəsini güclətmək yerinə zəiflədəcəyini bildirib.

Sentyabrda Avropa Parlamentində danışarkən o, müntəzəm yenidən qiymətləndirmələrin yeni elmi tapıntılarla pestisidlərin təhlükəsizliyini qiymətləndirmək üçün vacib olduğunu qeyd edib. O əlavə edib ki, riskin dərk edilməsi zamanla dəyişir: "Tənzimləmə sistemi dünənin qərarlarını sabahın bilikləri ilə düzəldə bilməlidir."

2011-ci ildən 50-dən çox maddə qadağan olunub

Brüsseldə yerləşən qeyri-hökumət təşkilatı Pesticide Action Network Europe-un siyasət üzrə işçisi Salome Roynel deyib ki, pestisidlərin zərərli təsirləri çox vaxt illərlə tam başa düşülmür, məhsul yenidən nəzərdən keçiriləndə məlum olur.

O DW-yə bildirib ki, "yeni elmi araşdırmalar hər zaman ortaya çıxır". 2011-ci ildən bəri dövri yoxlamalar nəticəsində Aİ-də 56 aktiv maddə qadağan edilib. Bunlara uşaqların beyin inkişafına zərər verdiyi aşkar edilən xlorpirifos insektisidi də daxildir.

Pestisidlərin qadağan olunmasının çiçəklənən arıların Keniya ərazisində kütləvi ölümünə səbəb olduğu bildirilir.

Roynel deyib ki, Aİ orqanlarının təklifləri ilə pestisid lobbisinin tələbləri arasında "mütləq bir uyğunluq" var. Bu, Corporate Europe Observatory adlı qeyri-kommersiya tədqiqat və kampaniya qrupu tərəfindən hazırlanmış hesabatla üst-üstə düşür. Həmin hesabatda Dorfmann və digər qanunvericilərin tənzimləmə təkliflərinə "sənaye tələblərini kopyalayıb yapışdırdığı" ifadə edilib.

Dorfmann lobbidən asılılığı inkar edərək DW-yə bildirib ki, mövzu ilə bağlı "həm sənaye, həm ətraf mühit təşkilatları ilə" açıq debatlarda görüşüb.

"Əsas məqsəd köhnə məhsulları bazarda saxlamaq deyil. Əsas məram bazara yeni məhsullar gətirməkdir", - Dorfmann deyib. O əlavə edib ki, planın bir hissəsi kimi daha ekoloji təmiz "biyonəzarət" məhsullarına və aşağı riskli maddələrə hazırkı inzibati maneələri aşmaq və bazara daha sürətli çıxmaq imkanı yaradılacaq.

Fermerlərin təhlükəsiz pestisidlərə keçməsi üçün "stimul" lazımdır

Bu ideyanı daha əvvəl Vijver də təklif edib və hazırkı sistemin daha ekoloji pestisidlərin inzibati "tıxanma"da qaldığını qəbul edib. O DW-yə bildirib ki, biyonəzarət məhsulları Avropa Qida Təhlükəsizliyi Agentliyində təsdiqlənməyə yaşıl "avtobus zolağı" kimi gedə bilər, eyni zamanda daha təhlükəli məhsulları ayırmaq üçün təhlükəsizlik qiymətləndirmələri saxlanmalıdır.

Pestisid istifadəsini "bitki peyvəndləri" ilə azalda bilərikmi?

Roynel biyonəzarət maddələrinin təsdiqinin sürətləndirilməsi planını dəstəkləyir, ancaq bunların maliyyə dəstəyi, monitorinq və yeni məhsulların istifadəsi üzrə təlimlərlə birlikdə daha geniş dəyişiklik sisteminin hissəsi olması lazım olduğunu vurğulayır. O həmçinin daha zərərli kimyəvi pestisidlərin məhdudiyyətlərinin qorunmasının vacib olduğunu bildirir, yüngülləşdirmənin deyil.

"Əgər fermerlər sabah sintetik pestisidlərə asanlıqla çıxış əldə edərsə, biyonəzarət məhsullarına keçmək üçün stimulu olmaz", - deyə o əlavə edib. "Biyonəzarət məhsullarını bazara qoymaq mühümdür və biz bunu tam dəstəkləyirik, amma bu çox böyük həll olmaz."