Sakit okeanda potensial olaraq güclü El Nino hadisəsi inkişaf edir və yaxın həftələrdə dünya üzrə hava şəraitini dəyişə bilər. Qabaqcadan verilən proqnozlar bu fenomenin qeydə alınmış ən güclülərdən biri ola biləcəyini göstərir. Nyu-York Universitetinin Albany Dövlət Universitetində atmosfer və ekoloji elmlər professoru Pol Raundi bildirib ki, 140 ildən bəri ən güclü El Nino olma ehtimalı realdır. Dünya Meteorologiya Təşkilatı (DMT) yaxın zamanda El Nino şəraitinin yaranmasını və ən azı qışa qədər davam edəcəyini gözləyir. Fenomenin gücü və davamlılığından asılı olaraq qurğuşun, daşqınlar, isti dalğaları və həmçinin bir çox regionda ərzaq və su təchizatının pozulmasına səbəb ola bilər. BMT Baş katibi Antoniu Quterreş bildirib: "Dünya bu hadisəni iqlim üçün təcili xəbərdarlıq kimi qəbul etməlidir. El Nino şəraiti qlobal istiləşmə ocağını daha da alovlandıracaq."

El Nino nədir?

El Nino, tropik Sakit okeanda iki- yeddi ildən bir baş verən təbii iqlim nümunəsidir. Hava ticarət küləklərinin zəifləməsi ilə suyun isti hissəsi Sakit okeanın bir bölgəsi boyunca toplanmağa başlayır. İsti su sahəsinin ölçüsü ABŞ qitəsi qədər geniş olsa da, təsiri dünya üzrə müxtəlif bölgələrdə hiss olunur. NASA Kosmik Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru Qevin Şmidt deyib: "Tropik atmosferin dəyişilməsi hava şəraitinin minlərlə kilometr uzaqda, orta enliklərdə dəyişməsinə səbəb olur. Buna görə də uzaq məsafələrdə də təsiri böyükdür." Bu, qlobal zəncirvari təsir yaradır, El Nino isə "ilk atmosfer dominonu" kimi fəaliyyət göstərir.

Gözlənilən təsirlər nələrdir?

Bu təsirlər regiondan regiona görə dəyişir. Bəzi yerlərdə quraqlıq riski artır, digərlərində isə daşqınlar baş verir. Mərkəzi Amerika, Asiya, Afrika və Avstraliya bəzi bölgələrində El Nino illərində hava daha isti və quru olur. Su çatışmazlığı kənd təsərrüfatına, hidroenergetikaya və içməli su təminatına mənfi təsir göstərə bilər. Hondurasda təxminən 75 inzibati bölgənin ciddi quraqlıqla üzləşəcəyi gözlənilir. Ölkənin paytaxtı Tequsiqalpa artıq su böhranı elan edib. Cənubi Amerikanın Sakit okean sahillərində isə çoxsaylı yağışlar və dağıdıcı daşqınlar riski artır. Yağışlar bitdikdən və ya su anbarları boşaldıqdan sonra bu təsirlər uzun müddət davam edə bilər. El Nino ilə əlaqəli məhsul itkiləri və iqtisadi zərərlər trilyonlarla dollar səviyyəsində ola bilər. 2015-2016-cı illərdəki El Nino dövründə zəif məhsullar milyonlarla insanı ərzaq yardımı üçün asılı vəziyyətə salmışdı. Alovlanan meşə yanğınları problemi də artır. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, El Nino Avstraliya, Kanada, ABŞ və Amazon yağış meşələrində alovlu istilik və quraqlıq şəraitini gücləndirərək yanğın riskini artıracaq.

Qasırğalar, sualtı qayalıqlar və Atlantik qasırğa mövsümü

El Nino tropik qasırğa fəaliyyətində böyük rol oynayır. Alimlər bu ilin Atlantik qasırğa mövsümünün orta səviyyədən az aktiv olacağını gözləyirlər. El Nino şəraiti Atlantikdə küləyin kəsilməsi (wind shear) artıraraq qasırğaların yaranmasını və güclənməsini çətinləşdirir. Atmosfer alimi Brayan Tang bildirib: "Sakit okeanın mərkəzi və şərq tropik hissəsində sular isinməyə başlayır. Ümumiyyətlə, El Nino inkişaf edərkən, xüsusilə də qasırğa mövsümündə, buludları, ildırıma və tropik siklonları Atlantikdə zəiflətmək meyli olur." Amma az qasırğa o demək deyil ki, təhlükə azalır. Qasırğa gücünü əldə etdikdən sonra onu dayandırmaq çətinləşir, buna görə də yaranan qasırğalar ciddi dağıntılar törədə bilər.

El Nino dünya istiliyini artırmağa davam edir

Sakit okeanda vəziyyət fərqlidir – El Nino daha çox və güclü fırtınalar yaradır. Dəniz ekosistemləri də təzyiq altındadır. El Nino ilə əlaqəli istilik artımı sualtı qayalıqların ağarmasına və iqlim dəyişikliyinin təsiri ilə zəifləyən qayalıqların əlavə stressə məruz qalmasına səbəb olur. Kənd təsərrüfatı da zərər görür. Hindistanda mango yetişdirənlər qeyri-adi hava şəraiti səbəbindən çiçəkləmə və meyvə inkişafında kəskin azalma olduğunu, bu da təchizat və gəlirlərinə mənfi təsir göstərdiyini bildiriblər.

İqlim dəyişikliyi El Ninoya necə təsir edir?

Alimlər bildirirlər ki, iqlim dəyişikliyi El Nino gücünü artırdığına dair aydın sübut yoxdur, amma iqlim dəyişikliyi onun təsirlərini gücləndirə bilər. Milli Okeanik və Atmosfer İdarəsinin (NOAA) baş alimi Maykl Makfaden deyib: "İqlim dəyişikliyi ciddi El Nino quraqlığını ekstremal səviyyəyə çevirə bilər." İstilənmiş atmosfer daha çox rütubət saxladığı üçün ağır yağış və daşqın riskini artırır. Yüksək temperatur torpağın daha tez qurumasını sürətləndirərək quraqlığı daha da dərinləşdirir. Qlobal temperaturlar artıq rekord səviyyələrə yaxınlaşdığı üçün El Nino hadisələri qlobal istilikləri yeni rekordlara aparmaqda vasitəçi ola bilər.

Ölkələr hazırlıqlı ola bilərmi?

El Nino-nun bir üstünlüyü onun yavaş inkişaf etməsidir və aylarla qabaqcadan izlənə bilər. Alimlər okean suları və atmosfer şəraitini izləyə bilir, bu isə hökumətlərə və icmalara hazırlıq üçün vaxt verir. Proqnozlar məhsulların qorunmasını təmin edə, daşqın müdafiəsini gücləndirə və erkən xəbərdarlıq sistemlərini təkmilləşdirə bilər. Makfaden deyib: "Harada nisbətən artıq yağış, harada isə quraqlıq olacağını bilirik. Uzunmüddətli hava proqnozları çox vaxt verir ki, bəzi ən dağıdıcı təsirlərdən yayınmaq üçün tədbirlər görək."